دکتری پیوسته فیزیک دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان

پردیس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان یا به اختصار IASBS با چیزی که از دوران کارشناسی در ذهن داریم کمی فرق می‌کند. اینجا بیشتر دانشجوها در مقطع ارشد و دکتری درس می‌خوانند و دانشجویان دکتری پیوسته فیزیک، با ورود مستقیم از دبیرستان، جزو کم‌سن‌وسال‌ترین دانشجوهای دانشگاه هستند.

وقتی وارد دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه می‌شوید، از همان ابتدا این تفاوت به چشم می‌آید. در کلاس‌ها، کتابخانه، خوابگاه و محوطه دانشگاه، بیشتر دانشجوهایی که می‌بینید چند سالی از شما بزرگ‌ترند و طبیعی است که تجربه دانشگاهی بیشتری هم داشته باشند. شاید برای کسی که تازه از دبیرستان وارد دانشگاه شده، در ابتدا این فضا کمی ناآشنا باشد، اما همین تفاوت بخشی از تجربه تحصیل در پردیس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان است.

این شرایط به سابقه خود دانشگاه برمی‌گردد. IASBS از ابتدا با تمرکز بر مقاطع ارشد و دکتری شکل گرفته و دوره دکتری پیوسته فیزیک بعدها به آن اضافه شده است. در واقع شما وارد مجموعه‌ای می‌شوید که بذر فضای آموزشی و پژوهشی آن سال‌ها پیش برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی کاشته شده و امروز می‌توان نتیجه آن را در ساختار علمی دانشگاه دید.

در ادامه، علاوه‌بر سن دانشجوها و فضای پژوهشی دانشگاه، درباره حجم و نحوه ارائه درس‌ها، ارتباط با استادان، شرایط خوابگاه، معماری پردیس، تنوع جغرافیایی، طبیعت و حیات‌وحش مجموعه و همچنین آزادی‌ها و اختیاراتی که دانشجو در این محیط دارد صحبت خواهیم کرد تا تصویر کامل‌تری از تجربه تحصیل به عنوان دانشجوی دکتری پیوسته فیزیک دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان به دست بیاورید.

برای نوشتن این مطلب با چند نفر از دانشجویان همین دوره صحبت کردیم و از آن‌ها خواستیم تجربه واقعی‌شان را برایمان تعریف کنند. آن‌ها از درس و امتحان، خوابگاه، امکانات دانشگاه، فشار آموزشی و حتی تصمیم برای ادامه دادن یا خروج از دوره گفتند. هدف ما در چینش این نیست که این رشته را برایتان تبلیغ کنیم یا شما را از انتخاب آن بترسانیم. سعی کرده‌ایم چیزهایی را بنویسیم که دانشجوها واقعا در این مسیر تجربه کرده‌اند، چون اطلاعات رسمی و آیین‌نامه‌ها، هرچقدر هم دقیق باشند، قادر به بیان همه آن چیزی که در کلاس، خوابگاه و زندگی روزمره دانشجو می‌گذرد نیستند.

 

چرا دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان متفاوت است؟

برای فهمیدن تفاوت دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان، بد نیست کمی به سال‌های شکل‌گیری آن برگردیم. این مجموعه در اوایل دهه ۱۳۷۰ با پیگیری پروفسور یوسف ثبوتی، فیزیک‌دان و اخترشناس شناخته‌شده ایرانی و همراهی افرادی مانند دکتر محمدرضا خواجه‌پور شکل گرفت. آن هم با ایده‌ای که از همان ابتدا بیش از آموزش معمول دانشگاهی، بر تحصیلات تکمیلی و پژوهش تکیه داشت.

پروفسور ثبوتی پیش از شکل‌گیری این دانشگاه سال‌ها در فضای دانشگاهی ایران و خارج از ایران فعالیت کرده بود و با مراکز علمی بین‌المللی ارتباط داشت. او در دانشگاه شیراز نیز در توسعه آموزش تحصیلات تکمیلی و برخی تغییرات ساختاری نقش داشت، هرچند خودش تاکید کرده است که مبتکر نظام ترمی‌ـ‌واحدی آن دانشگاه نبوده و این روند پیش از حضور او آغاز شده بود.

همین نگاه را می‌توان در سال‌های ابتدایی دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان هم دید. از همان سال‌ها پای پژوهشگران خارج از ایران به این مجموعه باز شد. برای نمونه، پروفسور S. Azakov، فیزیک‌دان آذربایجانی، بین سال‌های ۱۹۹۳ تا ۱۹۹۷ به‌ عنوان استاد مدعو در این مجموعه تدریس و پژوهش کرد. برخی از چهره‌های علمی مرتبط با دانشگاه نیز با مراکز بین‌المللی مانند مرکز بین‌المللی فیزیک نظری عبدالسلام (ICTP) ارتباط علمی داشتند.

نتیجه این رویکرد را امروز می‌توان در مسیر بعضی از دانش‌آموختگان دانشگاه هم دید. رامین گلستانیان یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌هاست. او کارشناسی خود را در دانشگاه صنعتی شریف و دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری را در دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان گذراند، بعدتر در دانشگاه شفیلد و آکسفورد فعالیت کرد و از سال ۲۰۱۸ به‌ عنوان مدیر یکی از بخش‌های موسسه ماکس پلانک برای دینامیک و خودسازمان‌دهی در آلمان فعالیت می‌کند.

وقتی با دانشجوهای این دانشگاه صحبت می‌کنید، زیاد از ارتباط نزدیک با استادان، فرصت‌های پژوهشی و آشنا شدن با شبکه‌های علمی خارج از ایران می‌شنوید. چنین ارتباطاتی طبیعتا پذیرش گرفتن از یک دانشگاه خارجی را تضمین نمی‌کنند، اما برای دانشجویی که از سال‌های اول وارد حیطه پژوهش می‌شود، پیدا کردن فرصت‌های علمی و ادامه تحصیل را آسان‌تر خواهند کرد.

لازم به ذکر است که به پاس نقش پروفسور یوسف ثبوتی و دکتر محمدرضا خواجه‌پور در شکل‌گیری دانشگاه، «جایزه علمی ثبوتی–خواجه‌پور» نیز بنیان گذاشته شده است که به پژوهشگران جوان کشور با دستاوردهای برجسته در رشته‌های مختلف علوم پایه اهدا می‌شود.

دکتری پیوسته فیزیک یعنی چه؟

ساده‌ترین تعریف این است که شما بعد از دیپلم، بدون کنکور کارشناسی ارشد و بدون کنکور دکتری، مستقیم وارد مسیری می‌شوید که قرار است هفت تا هشت سال بعد به مدرک دکتری فیزیک ختم شود. البته گاهی به آن دکتری مستقیم از دیپلم هم گفته می‌شود.

نکته‌ای که باید از همان ابتدا روشن شود این است که پیوسته بودن این دوره را نباید با میان‌بر یا راه راحت‌تر اشتباه گرفت. این مسیر هرگز رسیدن به دکتری را ساده‌تر نمی‌کند، فقط آن را یکپارچه‌تر کرده و کنکورهای میانی را حذف می‌کند. شما همچنان باید همان حجم از دانش و پژوهش را کسب کنید، فقط زمان‌بندی و ساختار اداری‌اش فرق دارد.

طبق برنامه رسمی درسی، شما باید واحدهای آموزشی خود را ظرف پنج سال و دو فصل تمام کنید. این یعنی مرحله‌ درسی، فشرده و کاملا زمان‌بندی‌شده است. آنچه در دانشگاه‌های دیگر دانشجویان کارشناسی، ارشد و دکتری هرکدام به ‌طور مجزا و در بازه‌ زمانی مشخص خودشان می‌گذرانند، اینجا در یک برنامه‌ واحد و پیوسته جمع شده است. به همین دلیل امکان دارد بعضی درس‌های سطح ارشد زودتر از موعد معمول به شما ارائه شود، یا برعکس. تجربه‌ دانشجویان می‌گوید این در‌هم‌تنیدگی، گاهی باعث می‌شود سرکلاس با دانشجویان ارشد ناپیوسته هم‌کلاس شوید که مسیر متفاوتی را طی کرده‌اند و همین موضوع کمی ناهماهنگی در سرعت و سطح انتظار کلاس را به ارمغان می‌آورد.

از طرف دیگر، دانشگاه برای این دوره تحصیل تمام‌وقت را الزامی کرده است. یعنی امکان تحصیل هم‌زمان در رشته‌ای دیگر یا اشتغال هم‌زمان با درس وجود ندارد. اگر کسی می‌خواهد در طول تحصیل چند مسیر را باز نگه دارد یا زود وارد بازار کار شود، این ساختار برایش محدودکننده خواهد بود.

 

 

واحدهایی که باید بگذرانید - حدود ۲۳۰ واحد تا رساله دکتری

یکی از سوال‌هایی که خیلی از داوطلبان دارند این است که اصلا در این ۷ تا ۸ سال چه اتفاقی می‌افتد و مرزهای هر مقطع کجاست؟ در حالی که یک دانشجوی معمولی کارشناسی فیزیک حدود ۱۳۵ الی ۱۴۰ واحد می‌گذراند، در دکتری پیوسته این عدد به حدود ۲۰۰ واحد می‌رسد و بعد از آن یک پروژه‌ سطح لیسانس هم باید ارائه شود.

در این نقطه دانشگاه یک فرصت خروج در اختیارتان می‌گذارد. یعن اگر در این مرحله تصمیم بگیرید ادامه ندهید، می‌توانید با همین واحدها مدرک کارشناسی بگیرید و مسیر را همین‌جا تمام کنید. اما اگر تصمیم به ادامه بگیرید، با گذراندن حدود ۳۰ واحد دیگر (که مجموع را به چیزی نزدیک به ۲۳۰ واحد می‌رساند)، بار آموزشی دوره تمام می‌شود و شما در نقطه‌ای می‌ایستید که می‌توانید انتخاب کنید مدرک نهایی‌تان کارشناسی ارشد باشد یا دکتری. تفاوت اصلی این دو مسیر در همان انتهای راه و در نوع پایان‌نامه‌ای است که ارائه می‌دهید. رساله‌ ارشد سبک‌تر است و زمان کمتری می‌برد، اما رساله‌ دکتری چند سال دیگر از زندگی‌تان را درگیر می‌کند و باید از بطن آن حتما یک مقاله علمی هم بیرون بیاید.

نکته‌ای که کمتر گفته می‌شود این است که مسیر از همان‌جا که درس‌ها تمام می‌شود، به ‌طور خودکار وارد پایان‌نامه نمی‌شود. برخلاف تصور رایج که فکر می‌کنند دکتری پیوسته یعنی صفر تا صد بدون هیچ آزمونی است، بعضی از اساتید پیش از شروع رساله‌ دکتری از دانشجو می‌خواهند در یک آزمون جامع کتبی و شفاهی از مباحثی که تا آن مرحله خوانده شرکت کند. یعنی حتی در این مسیر یکپارچه هم، یک نقطه‌ سنجش جدی برای ورود به فاز پژوهش دکتری وجود دارد، فقط شکل و اجباری بودنش به تشخیص استاد راهنما بستگی دارد.

آنچه در عمل علاوه بر تعداد واحدها، این ساختار را خاص می‌کند این است که در طول این هفت هشت سال، از نظر قانون و بازار کار، شما همچنان فقط یک دانشجو با مدرک دیپلم هستید. مدرک میانی (کارشناسی یا کارشناسی ارشد) به شما داده نمی‌شود، مگر اینکه دقیقا همان نقطه‌ خروج را انتخاب کنید.

 

 

مسیر پذیرش دکتری پیوسته فیزیک و آدم‌هایی که کنارتان می‌نشینند

برای پذیرش دکتری پیوسته فیزیک IASBS باید در کنکور علوم ریاضی شرکت کنید. در سال ۱۴۰۴ تا رتبه‌ حدود ۴۰۰۰ هم امکان پذیرش وجود داشته، اما نکته‌ مهم این است که این دانشگاه سهمیه‌ بومی ندارد. یعنی داوطلبان زنجانی هیچ امتیاز ویژه‌ای نسبت به بقیه‌ کشور ندارند. ظرفیت پذیرش هم متغیر است. برخی سال‌ها حدود ۲۴ تا ۲۵ نفر بوده و در سال‌های دیگر، مثل ۱۴۰۴، ظرفیت اولیه ۲۰ نفر اعلام شده و در نهایت به ۱۸ نفر رسیده که تنها ۲ نفرشان زنجانی بوده‌اند.

همین بی‌طرفی جغرافیایی باعث شده دانشجویان این رشته از سراسر کشور، از شمال تا شرق و غرب و جنوب ایران، کنار هم بنشینند. سطح این هم‌کلاسی‌ها هم اغلب بالاست. اکثر ورودی‌ها یا از مدارس نمونه دولتی، تیزهوشان و مدارس برتر دولتی و هیات‌امنایی می‌آیند، یا سابقه‌ شرکت در المپیاد ریاضی و فیزیک دارند. جالب است بدانید که یکی از دانشجویان ورودی ۱۴۰۴ تعریف می‌کرد که تنها با افت ۰.۷ نمره در معدلش، رتبه‌اش از ۳ به ۱۰ سقوط کرد. یعنی تقریبا به ازای هر ۰.۱ نمره‌ معدل، یک نفر در این ورودی ایستاده است.

این فشردگی رقابتی، هم محرک است و هم فرسایشی خوانده می‌شود. از یک طرف، بودن در جمعی که همه‌شان جدی و باانگیزه‌اند شما را جلو می‌اندازد. از طرف دیگر، مقایسه‌ دائمی با هم‌کلاسی‌هایی که همیشه یک پله جلوترند، برای خیلی‌ها انگیزه را می‌کُشد. دانشجویان می‌گویند فضا در ترم‌های اول صمیمی است، اما کم‌کم رقابتی می‌شود و همین رقابت، همراه با فشار درسی، دلیل اصلی ریزش بالای ورودی‌هاست. برای مثال، ورودی سال ۱۴۰۰ که ۲۲ نفر بوده، در ادامه به ۹ نفر رسیده و از ورودی ۱۳۹۶ در حال حاضر فقط یک نفر در دانشگاه مانده است. طبق روایت دانشجویان قدیمی‌تر، از هر 25 نفری که وارد می‌شوند، حدود دو سوم در طول مسیر یا انصراف می‌دهند یا انتقالی می‌گیرند و حتی از میان معدود کسانی که می‌مانند هم شاید فقط نیمی‌شان بخواهند تا انتهای دکتری در همین دانشگاه بمانند.

 

 

سیستم فصلی و معیارهای نمره‌ای دانشگاه

یکی از تفاوت‌های مهم دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان، تقویم آموزشی آن است. اینجا سال تحصیلی به‌جای دو ترم معمول، در سه فصل پاییز، زمستان و بهار پیش می‌رود و هر فصل برنامه درسی و امتحانات خودش را دارد. یعنی در مدتی که دانشجوی بسیاری از دانشگاه‌های دیگر دو ترم را پشت سر می‌گذارد، دانشجوی تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان سه فصل آموزشی را تجربه می‌کند.

طبیعتا چنین برنامه‌ای ریتم درس‌خواندن را فشرده‌تر می‌کند. حتی در اسفندماه هم بعضی دانشجوها هنوز درگیر امتحانات فصل زمستان هستند و فاصله میان پایان یک فصل و شروع فصل بعد آن‌قدر طولانی نیست که کاملا از فضای درس دور شوند. البته همین موضوع برای همه نقطه‌ضعف محسوب نمی‌شود و بعضی از دانشجویانی که با آن‌ها صحبت کردیم، از این پیوستگی راضی بودند، چون احساس می‌کردند فاصله کوتاه میان فصل‌ها باعث می‌شود روند درس‌خواندنشان کمتر قطع شود.

دانشجویان دکتری پیوسته در هر فصل حجم قابل‌توجهی از واحدهای درسی را می‌گذرانند و این فشردگی وقتی جدی‌تر می‌شود که معیارهای نمره‌ای دانشگاه را هم در نظر بگیریم. طبق توضیح دانشجویانی که با آن‌ها صحبت کردیم، نمره قبولی درس‌ها ۱۲ در نظر گرفته می‌شود و اگر معدل فصل به کمتر از ۱۵ برسد، دانشجو مشروط می‌شود. همچنین سه فصل مشروطی پیاپی به خروج دانشجو از دوره منجر خواهد شد. توجه داشته باشید که در دیگر دانشگاه‌های کشور حداقل نمره قبولی برای کارشناسی ۱۰ تعریف شده و برای مشروطی هم ۱۲ در نظر گرفته شده است. 

ارائه درس‌ها هم تا حدی به همین ساختار فصلی و تعداد دانشجویان دانشگاه وابسته است. همه درس‌ها در هر فصل ارائه نمی‌شوند و اگر دانشجویی درسی را نگذراند، گاهی باید تا دوره بعد برای ارائه دوباره آن صبر کند. در بعضی درس‌ها انتخاب استاد هم محدود است و اگر یک درس با یک استاد ارائه شود، عملا گزینه دیگری برای انتخاب وجود ندارد. البته که این دو موضوع در دانشگاه‌های دیگر هم به وفور دیده می‌شود.

در کل تجربه دانشجوها از سیستم فصلی یکسان نیست. بعضی‌ها از سرعت بالای دوره و فاصله کم میان فصل‌ها خسته می‌شوند و بعضی دیگر همین پیوستگی را یکی از نکات مثبت دانشگاه می‌دانند. چرا که وقتی فاصله میان دو دوره آموزشی کوتاه‌تر است، برگشتن به ریتم درس‌خواندن هم راحت‌تر می‌شود و حس نمی‌کنند بعد از یک تعطیلی طولانی باید دوباره از اول به فضای درس برگردند.

 

زندگی در بلوک دکتری 

همان‌طور که پیش‌ از این گفتیم، زندگی در خوابگاه دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه کمی متفاوت است، چرا که به شما اتاقی در بلوک دکتری تعلق می‌گیرد. همان بلوکی که همه‌ ساکنانش از شما بزرگ‌ترند، حتی امکان دارد هم‌اتاقی‌تان پدر یا مادر باشد و فرزندی هم‌سن‌وسال شما داشته باشد. البته این تجربه برای همه یکسان نیست، اما بخشی از واقعیت روزمره‌ زندگی در این بلوک است.

اگر آدمی باشید که ترجیح می‌دهید در آرامش درس بخوانید، همین فضای نسبتا ساکت بلوک دکتری به نفع‌تان تمام می‌شود. اما اگر دنبال فضایی شلوغ‌تر و هم‌سن‌وسال‌تر باشید، بلوک ارشد که ساکنانش به لحاظ سنی به شما نزدیک‌ترند، حس بهتری را در پی خواهد داشت که متاسفانه شما به عنوان دانشجوی دکتری از آن محروم هستید. اتاق‌ها دونفره‌اند، که از یک زاویه خوب است چون تنها نیستید و جمعیت هم کم است، اما از زاویه‌ دیگر واقعا کوچک‌اند. نظافت خوابگاه و کیفیت غذای سلف، هر دو نسبت به میانگین دانشگاه‌های دیگر کشور در سطح خوبی قرار دارند. قطعا که به دستپخت مادرها و خانه‌تان نمی‌رسد، اما در مقایسه با خیلی از دانشگاه‌های دیگر، وضعیت رضایت‌بخشی را به دنبال دارد.

 

 

گرایش‌ها و زمینه‌های پژوهشی فیزیک در دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان

یکی از ویژگی‌های جالب دکتری پیوسته فیزیک این است که دانشجو پیش از رسیدن به مرحله پژوهش، فرصت دارد با زمینه‌های مختلف فیزیک آشنا شود. دانشجویانی که با آن‌ها صحبت کردیم می‌گفتند در طول دوره می‌توانند درس‌هایی از حوزه‌های مختلف بردارند و شناخت بهتری از علاقه خود پیدا کنند. حتی موضوعی که برای پروژه دوره کارشناسی انتخاب می‌کنند، لزوما همان زمینه‌ای نیست که بعدها برای ادامه مسیر پژوهشی سراغ آن می‌روند.

در حال حاضر، دانشکده فیزیک دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان در زمینه‌هایی مانند ماده چگال، نجوم و اخترفیزیک، کیهان‌شناسی، اپتیک و لیزر، سیستم‌های پیچیده و علوم و فناوری‌های کوانتومی فعالیت آموزشی دارد. در کنار این گرایش‌ها، دامنه پژوهش‌های استادان و دانشجویان گسترده‌تر است و موضوعاتی مانند ماده چگال نرم و سخت، فیزیک آماری، فوتونیک، کوانتوم اپتیک، اطلاعات کوانتومی، فیزیک زیستی و مدل‌سازی شبکه‌های عصبی هم در پژوهش‌های دانشکده دیده می‌شوند.

همین تنوع باعث می‌شود دو دانشجوی فیزیک در این دانشگاه مسیرهای پژوهشی کاملا متفاوتی داشته باشند. یک نفر می‌تواند روی ساختار و رفتار مواد یا سیستم‌های کوانتومی کار کند، دانشجوی دیگری سراغ نور و لیزر برود و فرد دیگری مدل‌های کیهان‌شناسی، سامانه‌های پیچیده یا حتی دینامیک شبکه‌های عصبی را بررسی کند. در بعضی از این زمینه‌ها بخش عمده کار نظری و محاسباتی است و در بعضی دیگر آزمایشگاه نقش پررنگ‌تری دارد، بنابراین نوع مهارتی که دانشجو در طول دوره به دست می‌آورد هم به انتخاب زمینه پژوهشی او وابسته است.

مسیر شغلی فارغ‌التحصیلان فیزیک هم به همین انتخاب‌ها و مهارت‌هایی که در طول دوره به دست آورده‌اند بستگی دارد. ادامه فعالیت دانشگاهی و پژوهشی یکی از مسیرهای شناخته‌شده این رشته است، اما زمینه‌های کاری به دانشگاه محدود نمی‌شود و در حوزه‌هایی مانند اپتیک و لیزر، مواد، فناوری‌های کوانتومی، مراکز تحقیقاتی، رصدخانه‌ها، هواشناسی، مخابرات و مجموعه‌های مرتبط با انرژی نیز زمینه فعالیت وجود دارد. البته واضح است که داشتن مدرک فیزیک به‌تنهایی ورود به این حوزه‌ها را تضمین نمی‌کند و مهارت‌های آزمایشگاهی، محاسباتی، برنامه‌نویسی و تجربه پژوهشی دانشجو در ادامه مسیر نقش قابل‌توجهی دارند.

 

 

زبان انگلیسی و درس‌های عمومی (بخشی که کمتر کسی درباره‌اش حرف می‌زند)

در برنامه‌ این دوره خبری از درس‌های عمومی کلیشه‌ای نیست. یعنی به‌ جای درس‌های عمومی، درس‌هایی مثل شناخت هنر، مبانی اقتصاد، تاریخ علم و محیط‌زیست ارائه می‌شود که دنیای متفاوتی از علم را جلوی چشم دانشجو می‌گذارند.

در کنار این‌ها، دانشجویان باید ۲۷ واحد زبان انگلیسی بگذرانند. ۱۸ واحد عمومی و ۹ واحد تخصصی. نکته‌ جالب این است که بسیاری از اساتید زبان دانشکده فیزیک، خودشان فیزیک‌دان هستند و گاهی مفاهیم فیزیک را به انگلیسی و به شکل داستانی تدریس می‌کنند تا یادگیری زبان برایتان یکنواخت نباشد. برای کسی که قرار است در آینده مقاله بنویسد یا برای ادامه‌ تحصیل در خارج پذیرش بگیرد، این حجم از زبان یک سرمایه‌ واقعی است.

اما همین خاص بودن برنامه‌ درسی، یک اثر جانبی هم دارد که اگر روزی تصمیم به انتقالی بگیرید، تطبیق واحدهای این دانشگاه با دانشگاه‌های دیگر تقریبا غیرممکن است و باید بخش زیادی از درس‌ها را دوباره بگذرانید. جالب اینجاست که همین انعطاف‌پذیری بالا در درون دانشگاه (مثلا ارائه‌ یک درس با تعداد بسیار کم متقاضی، در صورت درخواست دانشجویان) دقیقا همان چیزی است که باعث می‌شود با قوانین رسمی خارج از دانشگاه هماهنگ نباشد.

 

 

امکاناتی که از سال اول به شما احساس پژوهشگر بودن می‌دهد

یکی از موضوعاتی که در گفتگو با دانشجویان دکتری پیوسته فیزیک بارها تکرار شد، جدی گرفته‌شدن دانشجو از همان سال‌های اول بود. از ابتدای ثبت‌نام ایمیل دانشگاهی شخصی در اختیار دانشجو قرار می‌گیرد و به گفته دانشجویانی که با آن‌ها صحبت کردیم، دفتر شخصی یا فضای کار هم بخشی از امکانات این دوره است. نفرات برتر ورودی اغلب از فصل دوم و سایر دانشجویان از سال دوم به بعد صاحب فضای کار می‌شوند. دانشجو در کنار این امکانات به آزمایشگاه‌ها، کتابخانه، خوابگاه، سلف، کافه، مسجد و مجموعه ورزشی دانشگاه هم دسترسی دارد.

فرهنگ دانشجومحوری دانشگاه هم در صحبت دانشجوها زیاد تکرار می‌شد. آن‌ها از رابطه‌ای صحبت می‌کردند که در آن دانشجو در برابر استاد جایگاه مستقلی دارد و حرفش شنیده می‌شود. در مقابل، از دانشجویی که در ۱۸ یا ۱۹ سالگی وارد چنین فضایی می‌شود هم انتظار می‌رود مسئولیت رفتار و تصمیم‌های خودش را بپذیرد و متناسب با محیط دانشگاهی رفتار کند.

 

کتابخانه ترکمان، یکی از فضاهای متفاوت پردیس

اگر تصاویر پردیس دانشگاه را ببینید، کتابخانه ترکمان از ساختمان‌هایی است که به‌سادگی نمی‌توان از کنار آن گذشت. این کتابخانه به همت حاج محمدنقی ترکمان، از خیرین دانشگاه، ساخته شد و در سال ۱۳۸۶ به بهره‌برداری رسید. ساختمان بزرگ کتابخانه و فضای داخلی آن باعث شده که نقش آن در پردیس به قفسه‌های کتاب و سالن مطالعه محدود نماند و بخشی از زندگی علمی و فرهنگی دانشگاه هم در همین فضا جریان داشته باشد.

کتابخانه مجموعه قابل‌توجهی از منابع علمی و کتاب‌ها را در اختیار دانشجوها قرار می‌دهد و در بخش‌هایی از فضای آن آثار و اشیایی دیده می‌شود که حال‌وهوای ساختمان را به یک فضای فرهنگی نزدیک می‌کنند. دانشگاه از نام کتابخانه ترکمان برای مجموعه‌ای از برنامه‌های فرهنگی و علمی هم استفاده می‌کند. برای نمونه، سخنرانی‌ها و نشست‌هایی با حضور استادان و مهمانان دانشگاه در قالب «مجموعه سخنرانی‌های کتابخانه ترکمان» برگزار شده‌اند.

برای دانشجوی دکتری پیوسته‌ای که بخش زیادی از روزش را در پردیس می‌گذراند، وجود چنین فضایی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. 

 

باشگاه و تندرستی دانشجوها

باشگاه مجهز دانشگاه یکی از امکاناتی است که دانشجوها در کنار برنامه درسی از آن استفاده می‌کنند. امکان حمام بعد از ورزش هم در مجموعه وجود دارد و کلاس‌هایی مثل یوگا، تنیس و فعالیت‌های ورزشی دیگر برای دانشجوها برگزار می‌شود تا رسیدگی به سلامت و تندرستی در کنار درس و پژوهش فراموش نشود.

 

آزمایشگاه‌ها و فرصت‌هایی که برای پژوهش در اختیار دانشجو قرار می‌گیرند

یکی از ویژگی‌هایی که دانشجوها درباره آن با اطمینان صحبت می‌کردند، امکانات پژوهشی دانشگاه بود. دانشکده فیزیک ۳۴ آزمایشگاه تخصصی دارد و زمینه فعالیت این آزمایشگاه‌ها از حوزه‌های ماده چگال تا اپتیک و سایر شاخه‌های پژوهشی فیزیک گسترش پیدا می‌کند. این امکانات برای دانشجویی که از سال‌های ابتدایی دوره وارد فضای پژوهش می‌شود اهمیت زیادی دارد، چون پژوهش در دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان قرار نیست تا سال‌های پایانی تحصیل به تعویق بیفتد.

فرهنگ کار در آزمایشگاه هم شرایط خاص خودش را دارد. بر اساس تجربه دانشجویانی که با آن‌ها صحبت کردیم، آزمایشگاه‌ها و دفترهای کار از حدود ساعت ۵ صبح تا ۱۲ شب در دسترس دانشجوها قرار دارند و اگر استاد راهنما با ادامه کار موافق باشد، دانشجو مجوز دسترسی ۲۴ ساعته هم دریافت می‌کند. 

پارک علم و فناوری دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان هم در همین پردیس فعالیت می‌کند و مسیر ارتباط میان پژوهش دانشگاهی، شرکت‌های دانش‌بنیان و صنعت را در دسترس دانشجو قرار می‌دهد. رئیس دانشگاه نیز از این پارک به‌عنوان یکی از پارک‌های علم و فناوری دانشگاهی کشور و یکی از بخش‌های موثر در ارتباط علم و صنعت یاد کرده است.

ارتباط با استادها هم به فضای کلاس و ساعت اداری محدود نمی‌شود. دانشجوهایی که با آن‌ها گفتگو کردیم مثال‌هایی از همکاری استادان دانشگاه با پژوهشگران خارج از ایران تعریف می‌کردند. اگر موضوع پژوهشی مشترکی با گروهی در کشوری مانند آلمان یا اسپانیا شکل بگیرد، استاد ارتباط اولیه را برقرار می‌کند و در صورت توافق دو طرف، دانشجو هم وارد آن همکاری پژوهشی خواهد شد. توجه داشته باشید که این مسئله به ارتباطات علمی استاد، موضوع پروژه و توانایی خود دانشجو بستگی دارد و نمی‌توان آن را یک مسیر از پیش تضمین‌شده در نظر گرفت.

 

ارتباط نزدیک دانشجو‌ها و اساتید مانند یک خانواده

یکی از چیزهایی که آمار امکانات دانشگاه نشان نمی‎‌دهد، شکل زندگی روزمره در پردیس است. تعداد دانشجوها در دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان در مقایسه با دانشگاه‌های بزرگ کشور کمتر است و همین اندازه کوچک باعث شده ارتباط آدم‌ها شکل متفاوتی پیدا کند. دانشجوها بعد از مدتی یکدیگر را می‌شناسند، استادها برایشان چهره‌های دور از دسترسی نیستند و بسیاری از ارتباط‌ها بیرون از کلاس هم ادامه پیدا می‌کنند.

در پردیس دانشگاه، دیدن اساتید بزرگ در سلف و نشستن‌شان کنار دانشجوها اتفاق عجیبی نیست. گاهی استاد و دانشجو سر یک میز غذا می‌خورند و گفتگویی که از کلاس شروع شده در همان فضای روزمره ادامه پیدا می‌کند. درباره پروفسور یوسف ثبوتی هم همین‌طور است، او به کافه دانشگاه می‌آید، کنار دانشجوها می‌نشیند، با آن‌ها صحبت می‌کند و در پایان هزینه قهوه خودش را مانند سایر مراجعه‌کنندگان پرداخت می‌کند.

این رفتارهای کوچک بهتر از هر صفتی فضای دانشگاه را توضیح می‌دهند. صمیمیت در این محیط به این معنی نیست که رابطه استاد و دانشجو از حالت حرفه‌ای خارج می‌شود. احترام علمی همچنان وجود دارد، اما فاصله‌ای که در بعضی دانشگاه‌ها میان استاد و دانشجو شکل می‌گیرد، در اینجا کمتر احساس می‌شود و همین مسئله فضای پردیس را برای بسیاری از دانشجوها به محیطی آشنا و نزدیک تبدیل می‌کند.

 

فرهنگ زیستن در دانشگاه و نگاهی که پشت آن قرار دارد

یکی دیگر از موضوعاتی که در معرفی رسمی دانشگاه کمتر درباره آن صحبت می‌شود، فضای عمومی پردیس و نوع برخورد با دانشجو است. دانشجویانی که با آن‌ها صحبت کردیم، محیط دانشگاه را فضایی توصیف می‌کردند که در آن مسئولیت رفتار تا حد زیادی بر عهده خود فرد گذاشته شده است. پردیس دانشگاه علوم پایه زنجان در مقایسه با دانشگاه‌های دیگر، از سخت‌گیری کمتر درباره پوشش، عدم وجود حراست و حواشی روزمره برخوردار است و از دانشجو انتظار می‌رود خودش احترام محیط علمی و آدم‌های اطرافش را حفظ کند.

این نگاه را می‌توان به بخشی از تفکر پروفسور یوسف ثبوتی درباره مفهوم دانشگاه هم ارتباط داد. پروفسور ثبوتی از دانشگاهی دفاع می‌کند که از جامعه جدا نباشد و حتی دیوار و حصار آن مانعی میان مردم و فضای علمی ایجاد نکند. دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان نیز به دانشگاه بدون دیوار شناخته شده و گزارش‌هایی از حضور آزادتر خانواده‌ها و مردم در فضای پردیس و حتی استفاده عمومی از کتابخانه پیش از همه‌گیری کرونا منتشر شده است.

اگر بخواهید داستان شکل‌گیری این نگاه را بهتر بشناسید، کتاب «علوم پایه زنجان، داستان بنیان‌گذاری مرکز تحصیلات تکمیلی» یکی از منابعی است که می‌توانید سراغ آن بروید. این کتاب روایت پروفسور یوسف ثبوتی از شکل‌گیری مجموعه است که ماندانا فرهادیان آن را گردآوری و تدوین کرده است. مطالعه مجموعه «سخن ثبوتی» هم تصویر روشن‌تری از نگاه او به دانشگاه، آموزش و جایگاه علم در جامعه ارائه می‌دهد.

در نهایت چیزی که از کنار هم قرار دادن امکانات دانشگاه و صحبت دانشجوها به دست می‌آید، تصویری از پردیسی است که زندگی علمی و زندگی روزمره در آن فاصله زیادی از یکدیگر ندارند. کتابخانه، آزمایشگاه، سلف و کافه هرکدام کارکرد خودشان را دارند، اما در همین فضاها استاد و دانشجو همدیگر را می‌بینند، درباره پژوهش حرف می‌زنند و بخشی از رابطه علمی‌شان را خارج از کلاس شکل می‌دهند.

 

تنوع جغرافیایی و فرهنگی در دانشگاه

یکی از ویژگی‌های جالب این دانشگاه، ترکیب آدم‌هایی است که از نقاط مختلف ایران و حتی کشورهای دیگر کنار هم قرار گرفته‌اند. اعضای هیئت علمی از شهرها و استان‌های مختلف به زنجان آمده‌اند و سال‌هاست در همین پردیس کنار هم تدریس، پژوهش و زندگی می‌کنند. دانشجوها هم از سراسر کشور وارد دانشگاه می‌شوند و در کنار آن‌ها، دانشجویانی از کشورهای دیگر هم در دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان تحصیل می‌کنند.

در چنین فضایی، محل تولد یا شهر و کشور مبدا، جایگاه ویژه‌ای برای کسی ایجاد نمی‌کند و چیزی که اهمیت بیشتری دارد، حضور علمی، رفتار حرفه‌ای و نقشی است که هر فرد در محیط دانشگاه دارد. همین تنوع باعث شده در یک پردیس نسبتا کوچک، آدم‌هایی با فرهنگ‌ها، تجربه‌ها و پیشینه‌های متفاوت کنار هم درس بخوانند، پژوهش کنند، گفتگو کنند و بخش زیادی از زندگی روزمره‌شان را با هم بگذرانند.

 

پدیده‌ خروج زدن - دری که همیشه برای شما باز است

یکی از تجربه‌های تکرارشونده در میان دانشجویان این دانشگاه، پدیده‌ای است که خودشان به آن خروج زدن می‌گویند. یعنی دانشجویی که در میانه‌ راه تصمیم می‌گیرد شانسش را جای دیگری امتحان کند، برای مدتی می‌رود و اگر گزینه‌ بهتری پیدا نکرد، بدون مانع اداری به همین دانشگاه برمی‌گردد که حکم همان «برو دورهاتو بزن اگر بهتر پیدا نکردی برگرد» را دارد. این انعطاف، از نگاه بسیاری از دانشجویان، یکی از نشانه‌های ارزشی است که این دانشگاه برای دانشجویانش قائل است، ارزشی بیشتر از آنچه که اغلب از یک نهاد آموزشی انتظار می‌رود.

 

 

دو محدودیت ساختاری که باید پیش از انتخاب بپذیرید

قبل از اینکه کدرشته مربوط به پذیرش دکتری پیوسته فیزیک را در فرم انتخاب رشته‌تان بالا بیاورید، بهتر است دو محدودیت جدی را هم بشناسید.

  • اول، امکان «کهاد» یا تحصیل هم‌زمان در دو رشته در این دانشگاه وجود ندارد. با این حال، دانشجو در انتخاب درس‌های اختیاری دست باز دارد و می‌تواند از دانشکده‌های شیمی، ریاضی، زیست، کامپیوتر یا علوم زمین هم درس بگیرد. این مورد برای پیشرفت در حوزه‌های بینارشته‌ای واقعا کارآمد است.

  • دوم، ناشناخته بودن نسبی مدرک دکتری پیوسته در بازار کار و حتی در برخی فراخوان‌های جذب هیات علمی داخل کشور. چون این ساختار در ایران رایج نیست و امکان دارد که لازم باشد برای کارفرما یا موسسه توضیح دهید که پیوسته بودن مدرک‌تان دقیقا به چه معناست و چطور با کارشناسی و ارشد معادل‌سازی می‌شود. البته که این توضیح و تلاش برای اثبات در راستای نشان دادن یک مدرک ارزشمند است. 

 

 

معماری تحسین‌برانگیز پردیس، طبیعت سبز و حیات‌وحش متنوع

در صورتی که زیبایی محیط اطراف و جریان زندگی برایتان اهمیت دارد، باید بدانید که به عنوان یک دانشجوی دکتری پیوسته فیزیک دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان در همچین محیط فوق‌العاده‌ای درس خواهید خواند.

 

معماری خاص پردیس و زیبایی دانشکده فیزیک

معماری پردیس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان از همان چیزهایی است که در نگاه اول جلب توجه می‌کند. ساختمان‌ها فرم و رنگ‌بندی مشخصی دارند و استفاده از رنگ قرمز در قاب‌ها، سازه‌ها و بخش‌هایی از نما باعث شده هویت بصری پردیس کاملا قابل تشخیص باشد. در کنار این رنگ، سطوح روشن ساختمان‌ها و پنجره‌های بزرگ باعث شده فضا سنگین و رسمی به نظر نرسد.

در میان ساختمان‌های پردیس، دانشکده فیزیک به لحاظ زیبایی واقعا جایگاه ویژه‌ای دارد. طراحی ساختمان، راهروها، پلکان‌ها، پنجره‌های بزرگ و بخش‌های قرمز داخل و بیرون آن، همه و همه فضایی ساخته‌اند که هم برای یک دانشکده علمی جدی مناسب است و هم حس خشک و اداری ندارد. 

 

 

طبیعت و فضای سبز پردیس

پردیس در بخش مرتفعی از زنجان قرار گرفته و فضای سبز، درخت‌ها و باغچه‌ها در بخش‌های مختلف آن دیده می‌شوند. طبیعت اینجا از ساختمان‌ها جدا نیست و وقتی در محوطه قدم می‌زنید، در بسیاری از قسمت‌ها فضای سبز میان دانشکده‌ها و مسیرهای رفت‌وآمد قرار گرفته است.

در فصل بهار، چهره پردیس بیشتر تغییر می‌کند. گل‌ها، درخت‌های سبز و هوای خنک‌تر زنجان باعث می‌شوند محوطه حال‌وهوای زنده‌تری پیدا کند و همین فضا برای خیلی از دانشجوها یکی از بخش‌های دوست‌داشتنی زندگی در دانشگاه است.

حیات‌وحش پردیس

یکی از چیزهایی که دانشجوها زیاد درباره آن صحبت می‌کنند، حضور حیوانات در فضای باز پردیس است. گربه‌ها و سگ‌ها بیشتر دیده می‌شوند و در بخش‌های طبیعی‌تر اطراف دانشگاه، لاک‌پشت، روباه، پرندگان مختلف و در فصل‌های گرم پروانه‌ها هم دیده می‌شوند.

این حیوانات داخل فضای دانشکده‌ها و فضای آموزشی حضور ندارند و بیشتر در محوطه باز و اطراف بخش‌های سبز پردیس دیده می‌شوند. دانشجوهایی که به حیوانات علاقه دارند گاهی برایشان آب و غذا می‌گذارند و همین موضوع باعث شده حضورشان بخشی آشنا از زندگی روزمره دانشگاه باشد.

در مجموع، حیات‌وحش پردیس برای دانشجوها بیشتر حس زندگی و طبیعت به محیط می‌دهد تا اینکه آزاردهنده باشد. دیدن پرنده‌ها، پروانه‌ها، گربه‌ها یا حتی روباهی که از بخش‌های خلوت‌تر محوطه رد می‌شود، برای خیلی از دانشجوها از همان جزئیاتی است که بعدا از سال‌های تحصیلشان به یاد می‌ماند.

 

دکتری پیوسته فیزیک برای چه کسانی مناسب است؟

اگر عاشق یادگیری و پژوهش هستید، سخت‌کوش هستید و همت تحصیل و تحقیق دارید و دانشگاه و علم برایتان اهمیت دارد، از رقابت فشرده نمی‌ترسید، برای دیدن نتیجه تلاش‌تان صبر دارید و امکانات محل تحصیل برایتان از نزدیکی به شهرهای بزرگ مهم‌تر است، این مسیر برایتان مناسب است. در مقابل، اگر به دنبال ورود سریع به بازار کار هستید، ترجیح می‌دهید در طول تحصیل مدارک میانی دریافت کنید یا رقابت شدید و مقایسه مداوم با دیگران برایتان استرس‌زا و فرساینده است، بهتر است پیش از انتخاب این مسیر بیشتر درباره شرایط آن فکر کنید.

در نهایت، انتخابی که پیش رویتان قرار دارد انتخاب کوچکی نیست. دکتری پیوسته فیزیک دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان فرصت رشد عمیق در یک فضای علمی جدی را در اختیارتان قرار می‌دهد و در عین حال مسیر فشرده‌ای است که از همان هجده‌سالگی از شما پشتکار، صبر و بلوغی در حد یک پژوهشگر جدی می‌خواهد. کسی که این دو موضوع را در مورد مسیر مذکور بشناسد و با آگاهی انتخاب کند، شانس بیشتری برای ماندن، پیشرفت کردن و استفاده از فرصت‌هایی دارد که این دوره در اختیارش می‌گذارد.

 

 

سخن پایانی

وقتی نوشتن این مقاله را شروع کردم، قرار بود دکتری پیوسته فیزیک دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان را برای یک داوطلب انتخاب رشته توضیح بدهم. اما هرچه بیشتر با دانشجوها و افرادی که این دانشگاه را از نزدیک می‌شناسند صحبت کردم، تصویر کامل‌تری از مسیری شکل گرفت که از هجده‌سالگی آغاز می‌شود و چند سال از مهم‌ترین سال‌های زندگی یک دانشجو را در بر می‌گیرد.

خودم دوره کارشناسی را در دانشگاه دیگری گذرانده‌ام و در تمام مدتی که این مقاله را می‌نوشتم، بارها به تجربه دانشجوهای دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان فکر کردم و حتی در بعضی بخش‌ها غبطه خوردم. نه به این دلیل که مسیر آسانی پیش روی آن‌ها قرار دارد. اتفاقا از حجم درس‌ها، فشار دوره، رقابت و طولانی بودن مسیر گفتیم و سعی کردیم چیزی را زیباتر از واقعیت نشان ندهیم. چیزی که برای من جذاب بود، کنار هم قرار گرفتن همین سختی‌ها با امکانات پژوهشی، ارتباط نزدیک با اساتید، فضای آرام پردیس و فرصتی بود که دانشجو از سال‌های ابتدایی برای جدی وارد شدن به دنیای علم پیدا می‌کند.

اگر این مسیر را انتخاب کنید، بخش بزرگی از آینده تحصیلی‌تان را از همان ابتدا مشخص کرده‌اید. در سال‌هایی که بسیاری از هم‌سن‌وسال‌هایتان میان ادامه تحصیل، کنکور کارشناسی ارشد و ورود به بازار کار تصمیم می‌گیرند، شما چند سال از یک مسیر علمی پیوسته را پشت سر گذاشته‌اید. البته این انتخاب به همان اندازه که فرصت در اختیارتان قرار می‌دهد، از شما همت، پشتکار و صبر می‌خواهد و برای کسی ارزشمندتر خواهد بود که واقعا از یادگیری، پژوهش و زندگی در فضای دانشگاه لذت ببرد.

برای نوشتن این مقاله از تجربه و دانش افرادی استفاده کردیم که هرکدام بخشی از دانشگاه را از زاویه متفاوتی می‌شناسند. سه دانشجوی دکتری پیوسته فیزیک با حوصله درباره جزئیات دوره، کلاس‌ها، خوابگاه، پژوهش و زندگی روزمره‌شان با ما صحبت کردند. برای شناخت بهتر فضای کلی دانشگاه نیز از صحبت‌های یکی از اعضای هیئت علمی و یک دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی کامپیوتر استفاده کردیم.

از همه آن‌ها که وقت گذاشتند و تجربه‌شان را صادقانه در اختیار چینش قرار دادند، صمیمانه تشکر می‌کنیم:

  • خانم فاطمه الله‌قلی‌زاده حقی، دانشجوی دکتری پیوسته فیزیک دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان، ورودی ۱۴۰۰ — fatemehaghi@iasbs.ac.ir

  • خانم ضحا محمودی، دانشجوی دکتری پیوسته فیزیک دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان، ورودی ۱۴۰۴ — zoha.mahmoudi@iasbs.ac.ir

  • خانم ستایش روان‌زاد، دانشجوی دکتری پیوسته فیزیک دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان، ورودی ۱۴۰۴ — s.ravanzad@iasbs.ac.ir

  • آقای آبتین شفیعی، دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی کامپیوتر دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان، ورودی ۱۴۰۳ — abtinshf@iasbs.ac.ir

 

همه تصاویری که در این مطلب مشاهده کردید، توسط دانشجویان دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان گرفته شده‌اند که از گروه رسمی تصاویر دانشگاه جمع‌آوری کردیم.