طراحی لباس

وقتی اسم رشته طراحی لباس به میان می‌آید، احتمالا اولین تصویری که در ذهن شما شکل می‌گیرد، فردی است که پشت چرخ خیاطی نشسته و در حال دوختن یک لباس مجلسی پر زرق‌وبرق است؛ اما اجازه دهید همین ابتدا این تصور اشتباه را اصلاح کنیم! رشته طراحی لباس در دانشگاه، صرفاً یادگیری خیاطی نیست. شما قرار است به عنوان یک «طراح و مهندسِ پوشاک» آموزش ببینید. طراحی لباس یعنی ترکیب هنر، جامعه‌شناسی، روانشناسی رنگ‌ها و شناخت فرم بدن انسان برای خلق لباسی که هم زیبا باشد و هم کاربردی. بزرگترین تشابه اسمی این رشته با دوره‌های آزاد «طراحی دوخت» یا «خیاطی» است. تفاوت در اینجاست که یک خیاط طرحِ آماده را می‌دوزد، اما شما در رشته طراحی لباس، خالقِ آن طرح، کانسپت و ایده هستید و حتی باید توانایی پیش‌بینی ترندهای آینده را داشته باشید.

وضعیت کلی رشته طراحی لباس در ایران، ترکیبی از فرصت‌ها و چالش‌هاست. آیا این رشته اشباع شده است؟ بله، از فارغ‌التحصیلانی که فقط یک مدرک ساده دارند اشباع شده، اما برای طراحانِ خلاقی که نرم‌افزارهای روز و الگوسازی مدرن را می‌شناسند، هنوز اشباع نشده است. میزان رضایت دانشجویان کاملاً صفر و صدی است؛ کسانی که با عشق وارد شده‌اند و سختی کار عملی را پذیرفته‌اند رضایت بالایی دارند، اما کسانی که صرفاً برای ژست هنری وارد شده‌اند، خیلی زود سرخورده می‌شوند.بسیاری از ورودی‌های جدید، با تصویری رمانتیک از فشن‌شوهای پر زرق‌وبرق، استایل‌های اینستاگرامی و داشتن یک پرسونای جذابِ هنری وارد آتلیه‌ها می‌شوند. اما بحران رضایت دقیقاً جایی آغاز می‌شود که این تصویر فانتزی با واقعیتِ خشنِ سوزن‌خوردن انگشت‌ها، گرد و غبار پارچه‌ها، محاسبات میلی‌متری و خشکِ الگوسازی (که گاهی دست‌کمی از هندسه ندارد) و نقدهای بی‌رحمانه اساتید در صبحِ روز ژوژمان، برخورد می‌کند. در این نقطه، کسانی که صرفاً عاشق ویترین این رشته بوده‌اند، دچار افت شدید انگیزه و سرخوردگی می‌شوند.اما چه کسانی در این رشته واقعاً از ته دل احساس رضایت می‌کنند؟ کسانی که عاشق “ساختن” هستند.

در واقع، لذت طراحی لباس خیلی شبیه به لذت مهندسی است. وقتی شما یک طرح ساده را روی کاغذ می‌کشید، برایش یک الگوی دقیق و ریاضی‌وار درمی‌آورید و بعد از ساعت‌ها کار فیزیکی، آن را به یک لباس واقعی و بی‌نقص تبدیل می‌کنید، حس فوق‌العاده‌ای از خلق کردن به شما دست می‌دهد.

دانشجوی موفق این رشته، کسی است که از خودِ مسیر لذت می‌برد؛ یعنی از بوی پارچه، صدای چرخ خیاطی، درگیری با فرمول‌های الگو و حل کردن مشکلات دوخت. رضایت واقعی در این رشته، از همین کارِ دست و مهارتِ فنی می‌آید، نه از رویاپردازی درباره زرق‌وبرقِ دنیای مد و فشن‌شوها

در دوران دانشجویی، مدیریت تعادل بین درس، کار و زندگی به دلیل حجم بالای پروژه‌های عملی (ژوژمان‌ها) بسیار سخت است. شما احتمالا شب‌بیداری‌های زیادی خواهید داشت و بخش عمده‌ای از انرژی و زمان شما (گاهی تا ۷۰ درصد از روزتان) صرف ایده‌پردازی، طراحی و اجرای پروژه‌ها می‌شود. با این حال، با توجه به پتانسیل بالای راه‌اندازی کسب‌وکار شخصی و امکان مهاجرت پورتفولیو-محور، اگر اهل تلاش باشید، این رشته قطعاً ارزش زمان و انرژی شما را دارد.

از نظر تیپ‌شناسی شخصیتی، این رشته برای افرادی با کدهای شخصیتی MBTI مثل ISFP (هنرمند و خلاق)، ENFP و ESFP بسیار جذاب است. بر اساس تست هالند نیز، اگر تیپ شخصیتی شما ترکیبی از «هنری» (Artistic) و «کارآفرین» (Enterprising) است، یعنی هم از خلق زیبایی لذت می‌برید و هم هوش تجاری برای فروش محصولتان دارید، این رشته دقیقاً برای شما ساخته شده است.

واقعیت‌های بازار کار طراحی لباس: از رویای فشن‌شو تا خط تولید کارخانه

 واقعیت این است که پس از فارغ‌التحصیلی، فرش قرمزی برای شما پهن نشده است تا بلافاصله برند شخصی خود را با بودجه‌های کلان لانچ کنید. بازار کار رقابتی است و شما معمولاً باید کارتان را به عنوان کارآموز یا دستیار طراح در مزون‌ها، تولیدی‌های پوشاک یا برندهای فست‌فشن ایرانی آغاز کنید.

در مقطع ورود به بازار کار، میزان درآمد شما معمولاً در حد پایه حقوق وزارت کار یا کمی بیشتر است. این مبلغ قطعاً برای خرید خانه، ماشین یا یک زندگی کاملاً مستقل و مرفه در کوتاه‌مدت کافی نیست و بیشتر هزینه رفت‌وآمد و متریال‌های اولیه شما را پوشش می‌دهد. اما با گذشت ۳ تا ۵ سال و رسیدن به سطح «طراح ارشد» یا «مدیر طراحی»، درآمد شما می‌تواند به سطحی برسد که هزینه‌های یک زندگی نرمال و استاندارد را به خوبی تامین کند.

آیا امکان کار مستقل وجود دارد؟ بله، یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این رشته امکان تاسیس مزون یا برند شخصی (Label) است. اما چالش‌های آن کم نیستند! شما برای راه‌اندازی کسب‌وکار مستقل، علاوه بر هنر طراحی، به سرمایه اولیه قابل توجه (برای تامین پارچه، چرخ‌های صنعتی، اجاره مکان و تبلیغات)، مهارت بازاریابی، آشنایی با قوانین کار و مدیریت منابع انسانی نیاز دارید. بسیاری از طراحانِ عالی، به دلیل نداشتن مهارت‌های بیزینسی در تاسیس برند شخصی شکست می‌خورند. رقابت در بازار کارِ مستقل بسیار بی‌رحمانه است؛ شما باید بتوانید در میان انبوهی از مزون‌ها و پیج‌های اینستاگرامی، امضای شخصی خود را به مشتریان اثبات کنید. بنابراین، موفقیت در بازار کار طراحی لباس، ترکیب دقیقی از «استعداد هنری» و «هوش اقتصادی» را می‌طلبد.

اگر فکر می‌کنید رشته طراحی لباس یعنی نشستن در یک کافه و کشیدن طرح‌های زیبا روی کاغذ، باید بگویم که واقعیت دانشگاه چیز دیگری است! دروس رشته طراحی لباس به شدت عملی، پرهزینه و زمان‌بر هستند. از همان ترم اول یا نهایتاً ترم دوم، شما وارد کارگاه‌ها می‌شوید.

سرفصل‌های اصلی شامل مواردی مثل مبانی هنرهای تجسمی، تاریخ پوشاک، پارچه‌شناسی (شناخت الیاف و بافت)، الگوسازی (روی کاغذ و در نرم‌افزار)، مولاژ (الگوسازی حجمی روی مانکن)، طراحی فیگور و دوخت تخصصی است. برای اینکه از پس این رشته بربیایید، برخلاف تصور عموم، به درک هندسی و فضایی بسیار خوبی نیاز دارید (برای درک الگوها و تبدیل یک طرح دو بعدی به لباس سه بعدی) و همچنین باید پایه طراحی دستی قوی‌ای داشته باشید تا بتوانید ایده‌های ذهنیتان را به سرعت روی کاغذ بیاورید.

حدود ۷۰ الی ۸۰ درصد از وقت شما در این رشته صرف کارهای عملی می‌شود و تئوری‌ها بخش کوچکی از ماجرا هستند. در ایام امتحانات پایان‌ترم (که در رشته‌های هنری به آن «ژوژمان» می‌گویند)، شما باید پروژه‌های نهایی خود را که شامل طراحی، الگوسازی و دوخت کامل یک یا چند دست لباس است، ارائه دهید. این یعنی به دور از هرگونه اغراق، شما با شب‌بیداری‌های مداوم، خستگی فیزیکی (گردن‌درد و کمردرد ناشی از کار با الگو و چرخ) و البته هزینه‌های بالای خرید پارچه، مارکر، کاغذ الگو و وسایل خرازی روبرو خواهید شد. دانشجو بودن در این رشته به معنای واقعی کلمه یک کار تمام‌وقت است و نیازمند پشتکار و تاب‌آوری فیزیکی و روانی بالایی است.

فرصت مهاجرت: بلیطی به دنیای مد جهانی با پورتفولیو

در شرایط فعلی، مهاجرت با رشته طراحی لباس نه تنها امکان‌پذیر است، بلکه یکی از مسیرهای جذاب برای دانشجویان این رشته محسوب می‌شود؛ اما قوانین خاص خودش را دارد. در این رشته، معدل بالا یا نام دانشگاه شما در ایران اولویت اول نیست؛ بلکه «پورتفولیو» (سبد کار و نمونه پروژه‌های شما) حرف اول و آخر را می‌زند. کشورهای ایتالیا، فرانسه، انگلستان، کانادا و حتی ترکیه، مقاصد اصلی طراحان لباس هستند.

چالش‌های مهاجرت در این رشته کم نیستند. اولین چالش، تفاوت فرهنگی در درک زیبایی‌شناسی و مد است؛ سبکی که در ایران پرفروش است، شاید در میلان یا پاریس هیچ جایگاهی نداشته باشد. چالش دوم، هزینه‌های بسیار بالای تحصیل و متریال در دانشگاه‌های هنر خارج از کشور است که گرفتن فاند (بورسیه) در آن‌ها به دلیل رقابت جهانی با نوابغ هنری، بسیار دشوار است.

پس از مهاجرت و ورود به بازار کار جهانی، درآمد شما بسته به شهر و سطح تخصص متفاوت است. یک طراح لباس تازه‌کار (Junior) به طور میانگین بین ۳۵,۰۰۰ تا ۴۵,۰۰۰ دلار در سال درآمد دارد. این رقم برای طراحان ارشد (Senior) به ۷۰,۰۰۰ تا ۱۰۰,۰۰۰ دلار در سال می‌رسد. چالش‌های کاریابی پس از مهاجرت شامل تسلط کامل به زبان بومی (مخصوصاً در کشورهایی مثل ایتالیا و فرانسه)، تسلط به نرم‌افزارهای روز دنیا (مانند CLO3D و Marvelous Designer) و داشتن ارتباطات (Networking) قوی است. در دنیای مد جهانی، اینکه چه کسی را می‌شناسید گاهی به اندازه اینکه چقدر مهارت دارید، اهمیت پیدا می‌کند.

درآمد: از فریلنسری دانشجویی تا درآمدهای میلیاردی برندها

بحث درآمد طراحی لباس یکی از پرچالش‌ترین سوالات است، زیرا ما با یک طیف بسیار گسترده روبرو هستیم. ارقام زیر بر اساس وضعیت بازار در سال‌های اخیر و به صورت واقع‌بینانه ارائه شده‌اند.

آیا در طول تحصیل امکان درآمدزایی وجود دارد؟ بله! شما می‌توانید از اواسط دوره کارشناسی، پروژه‌های فریلنسری بگیرید. کارهایی مثل تصویرسازی مد (Fashion Illustration) برای مزون‌ها، طراحی پترن پارچه، یا کشیدن فلت‌پترن (طرح‌های فنی لباس) می‌تواند برای یک دانشجو درآمدی بین ۵ تا ۱۲ میلیون تومان در ماه به همراه داشته باشد که کمک‌هزینه خوبی برای خرید متریال دانشگاه است.

پس از فارغ‌التحصیلی ارقام تغییر می‌کنند:

• طراح تازه‌کار / کارآموز (در تولیدی‌ها یا مزون‌ها): بین ۱۲ تا ۱۸ میلیون تومان در ماه.
• طراح لباس سطح متوسط (Mid-level) با سابقه ۳ تا ۵ سال: بین ۲۰ تا ۳۵ میلیون تومان در ماه.
• طراح ارشد (Senior Designer) / مدیر خلاقیت: بین ۴۰ تا ۷۰ میلیون تومان در ماه (بسته به بزرگی برند).
• طراحان فریلنسر (پروژه‌ای): درآمد این گروه کاملا متغیر است و بابت طراحی هر کالکشن می‌توانند از ۲۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان دریافت کنند.
• صاحبان مزون و برند شخصی: در اینجا سقف درآمدی وجود ندارد. اگر برند شما موفق شود و مشتریان وفادار پیدا کنید، درآمد خالص ماهانه از ۱۰۰ میلیون تومان تا ارقام میلیاردی متغیر است. اما روی دیگر سکه این است که اگر در برندسازی و فروش شکست بخورید، ماه‌ها درآمد شما صفر یا حتی منفی (ضرر) خواهد بود. بنابراین، رسیدن به درآمدهای بالا در این رشته کاملاً به مهارت، شبکه‌سازی و هوش تجاری شما بستگی دارد، نه صرفاً مدرک تحصیلی‌تان.

رشته طراحی لباس، برخلاف ظاهر پر زرق و برقش، چالش‌های عمیقی دارد. در دوران دانشجویی، بزرگترین چالش شما مدیریت زمان و هزینه‌های سرسام‌آور متریال است. شما دائماً در حال خرید پارچه، الگو و وسایل خرازی هستید و شب‌بیداری برای تحویل ژوژمان‌ها امری عادی است. از نظر جسمی، کار طولانی‌مدت پشت چرخ خیاطی و میز برش، به شدت به ستون فقرات، گردن و چشم‌های شما فشار می‌آورد. درد مفاصل و گردن در میان طراحان بسیار شایع است.

از نظر روانی، چالش‌ها جدی‌تر هستند. در دنیای مد، پدیده‌ای به نام “سندرم فرسودگی شغلی” (Burnout) به شدت رایج است. فشار برای خلق مداوم ایده‌های جدید، رقابت بی‌رحمانه و نقدهای تند اساتید یا کارفرماها می‌تواند منجر به کمال‌گرایی منفی و افسردگی شود. در سطح جهانی، صنعت مد به داشتن محیط‌های کاری سمی (Toxic Workspace) و فشارهای روانی بالا معروف است؛ اگرچه آمار دقیق خودکشی مختص این شغل به تفکیک در دسترس نیست، اما اختلالات اضطرابی و افسردگی ناشی از فشارهای کاری در این صنعت بالاتر از میانگین جهانی است.

میزان ارتباط با مردم در این شغل ۱۰۰%۱۰۰\%۱۰۰% است! شما در خلأ طراحی نمی‌کنید. چالش اصلی ارتباطی، مواجهه با مشتریانی است که فرم بدن خود را نمی‌شناسند یا توقعات غیرواقعی دارند. همچنین، مدیریت تیم دوزندگان و الگوسازان نیازمند مهارت‌های ارتباطی و رهبری قوی است.

برای کاریابی نیز چالش اثبات توانایی‌ها وجود دارد، زیرا کارفرمایان به رزومه کاغذی اهمیت نمی‌دهند، بلکه نمونه کار واقعی می‌خواهند. راهکار اصلی، ساختن یک “پورتفولیو” (سبد کار) قوی و شروع از دوره‌های کارآموزی است. برای موفقیت و عبور از این چالش‌ها، شما باید شخصیتی “تاب‌آور”، “انتقادپذیر” و “برون‌گرا” داشته باشید تا بتوانید شبکه‌سازی کنید و در برابر شکست‌ها تسلیم نشوید.

امکان ادامه تحصیل در این رشته در ایران وجود دارد، اما مسیر آن کمی با رشته‌های مهندسی یا علوم انسانی متفاوت است. شما می‌توانید در مقطع کارشناسی ارشد در رشته “طراحی پارچه و لباس” با گرایش‌هایی مثل طراحی لباس، طراحی پارچه، یا مدیریت تولید پوشاک ادامه تحصیل دهید. اما برای مقطع دکتری، رشته‌ای با عنوان دقیق “طراحی لباس” در ایران وجود ندارد و علاقه‌مندان معمولاً وارد رشته “پژوهش هنر” یا “تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی” می‌شوند.

آینده شغلی مقاطع بالاتر کاملاً متفاوت از بازار کار عمومی است. کارشناسی ارشد بیشتر برای کسانی مناسب است که قصد تدریس در دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی را دارند یا می‌خواهند وارد بخش‌های مدیریتی کارخانجات نساجی شوند. آمارها نشان می‌دهد که کمتر از ۱۵% از فارغ‌التحصیلان کارشناسی، این رشته را در مقاطع بالاتر ادامه می‌دهند، زیرا در صنعت فشن، مهارت عملی بسیار بیشتر از مدرک ارشد یا دکتری ارزش دارد.

شانس جذب به عنوان هیئت علمی دانشگاه بسیار پایین و به شدت رقابتی است. شما برای استاد شدن، علاوه بر مدرک دکتری (در زیرشاخه‌های هنر)، به رزومه پژوهشی قوی، سابقه تدریس و البته برند شخصی معتبر نیاز دارید.

در عرصه پژوهش، فضا برای کار وجود دارد اما بودجه‌های تحقیقاتی محدود است. شما می‌توانید در زمینه‌هایی مثل “مد پایدار” (Sustainable Fashion)، تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، روانشناسی مد، و “منسوجات هوشمند” تحقیق کنید. اگرچه این پژوهش‌ها در ایران کمتر تجاری می‌شوند، اما برای اپلای و مهاجرت تحصیلی (در قالب مقالات ISI) بسیار ارزشمند هستند.

صحبت از آمار دقیق و رسمی سازمان کار در رشته‌های هنری کمی دشوار است، زیرا بخش عمده‌ای از فعالیت‌های این حوزه به صورت فریلنسری، پروژه‌ای یا کسب‌وکارهای خرد (مزون‌ها) انجام می‌شود که در آمارهای رسمی ثبت نمی‌شوند. با این حال، شواهد بازار نشان می‌دهد که نرخ بیکاری برای کسانی که فقط به مدرک دانشگاهی اکتفا کرده‌اند، بالای ۴۰% است؛ اما برای فارغ‌التحصیلانی که مهارت کار با نرم‌افزارهای طراحی (مثل مارولوس و کلوتری‌دی)، الگوسازی و دوخت را دارند، نرخ کاریابی بسیار بالا و نزدیک به ۸۰% است.

شانس استخدام در مراکز دولتی تقریباً نزدیک به صفر است! به جز موارد بسیار نادری مثل استخدام در صدا و سیما (به عنوان طراح لباس برنامه‌ها یا سریال‌ها) یا آموزش و پرورش (به عنوان هنرآموز هنرستان)، هیچ ارگان دولتی دیگری به طراح لباس نیاز ندارد. بنابراین، شما باید تمام تمرکز خود را روی بخش خصوصی بگذارید.

پروسه استخدام در بخش خصوصی (تولیدی‌ها، برندهای پوشاک و مزون‌ها) معمولاً شامل آزمون کتبی نیست. کارفرما ابتدا “پورتفولیو” (نمونه کارهای طراحی شده) شما را بررسی می‌کند. در صورت تایید، شما وارد یک پروسه مصاحبه عملی می‌شوید که ممکن است از شما بخواهند در همان جلسه یک طرح بزنید یا الگوی یک لباس را استخراج کنید. پس از آن، یک دوره آزمایشی (معمولاً ۱ تا ۳ ماهه) خواهید داشت تا سرعت عمل، خلاقیت و توانایی کار تیمی شما در محیط واقعی سنجیده شود.

ورود به رشته طراحی لباس در دانشگاه‌های سراسری نیازمند شرکت در کنکور هنر و مهم‌تر از آن، موفقیت در “آزمون عملی” است. نمره نهایی شما ترکیبی از رتبه کنکور تئوری و نمره آزمون عملی است.

برای دانشگاه‌های تیپ یک (مثل دانشگاه الزهرا در تهران، دانشگاه هنر تهران و دانشکده شریعتی)، رقابت بسیار سنگین است. به طور میانگین در ۳ سال گذشته، برای قبولی در دوره روزانه این دانشگاه‌ها، در منطقه ۱ به رتبه‌ای زیر ۳۰۰، در منطقه ۲ زیر ۲۰۰ و در منطقه ۳ زیر ۱۰۰ نیاز دارید. سهمیه‌های ۵% و ۲۵% نیز ترازهای مخصوص به خود را دارند، اما به طور کل برای سهمیه ۲۵% رتبه‌های زیر ۵۰ در سهمیه شانس قبولی در روزانه تهران را دارند.

دانشگاه‌های تیپ دو (مثل دانشگاه‌های دولتی در مراکز استان‌ها مانند تبریز، اصفهان یا یزد) معمولاً با رتبه‌های تئوری بین ۴۰۰ تا ۱۵۰۰ (بسته به منطقه و نمره عملی) قابل دستیابی هستند. دوره‌های شبانه (نوبت دوم) و پردیس‌های خودگردان همین دانشگاه‌ها، رتبه‌های بالاتری را می‌پذیرند (گاهی تا رتبه ۳۰۰۰ در صورت داشتن آزمون عملی قوی).

برای دانشگاه‌های غیرانتفاعی (مثل دانشگاه علم و فرهنگ یا پارس در تهران) و دانشگاه آزاد، رتبه‌ها بسیار منعطف‌تر است و شما با رتبه‌های بالای ۵۰۰۰ کنکور هنر نیز، در صورت ثبت‌نام و قبولی در مصاحبه‌ها یا آزمون‌های داخلی (در صورت وجود)، شانس پذیرش دارید.

ظرفیت پذیرش رشته طراحی لباس در دوره‌های روزانه و دولتی به شدت محدود است. در کل کشور، ظرفیت دانشگاه‌های دولتی برای این رشته شاید به زحمت به ۴۰۰ تا ۵۰۰ نفر در سال برسد که بخش عمده آن (حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ نفر) مختص دانشگاه‌های شهر تهران (الزهرا، شریعتی، هنر) است.

اما خبر خوب (یا شاید بد از نظر اشباع بازار!) این است که دانشگاه آزاد و موسسات غیرانتفاعی ظرفیت بسیار بالایی دارند. امکان تحصیل بدون کنکور (صرفاً بر اساس سوابق تحصیلی) در بسیاری از واحدهای دانشگاه آزاد، دانشگاه پیام نور و موسسات غیرانتفاعی وجود دارد. شما می‌توانید با معدل دیپلم خود در این دانشگاه‌ها ثبت‌نام کنید.

شهریه دانشگاه‌ها یکی از فاکتورهای مهم است. در دوره‌های روزانه تحصیل رایگان است، اما هزینه متریال عملی بر عهده خود دانشجوست. شهریه دوره‌های شبانه دولتی معمولاً ترمی بین ۴ تا ۷ میلیون تومان است. در دانشگاه آزاد و موسسات غیرانتفاعی معتبر در تهران، شهریه هر ترم (شامل دروس عملی پرهزینه) می‌تواند بین ۱۵ تا ۲۵ میلیون تومان متغیر باشد (این ارقام سالانه تغییر می‌کنند).

مزایا و معایب:

مزیت اصلی دانشگاه‌های دولتی تیپ یک (مثل الزهرا)، علاوه بر رایگان بودن، اعتبار بالای مدرک، ارتباط با اساتید بنام و فضای رقابتی سازنده است. عیب آن‌ها ظرفیت پایین و سختی قبولی است. مزیت دانشگاه‌های آزاد و غیرانتفاعی، دسترسی آسان‌تر و امکانات کارگاهی نسبتاً خوب در برخی واحدهای خاص (مثل تهران مرکز یا پارس) است، اما عیب بزرگ آن‌ها هزینه‌های بالای شهریه (علاوه بر هزینه متریال) و سطح علمی پایین‌تر در واحدهای شهرستان‌هاست که دانشجو را نیازمند شرکت در کلاس‌های آزاد خارج از دانشگاه می‌کند.