ارتوز و پروتز (اعضای مصنوعی و وسایل کمکی)

وقتی اسم رشته «ارتوز و پروتز» یا همان اعضای مصنوعی به گوشتان می‌خورد، احتمالاً اولین تصویری که در ذهنتان نقش می‌بندد، ساختن یک پای پلاستیکی ساده برای یک فرد قطع عضو است؛ اما اجازه بدهید همین ابتدا این تصور سطحی را کنار بگذاریم. شما در این رشته قرار است به معنای واقعی کلمه، مهندسی را با هنر درمان و دانش پزشکی گره بزنید تا امید و حرکت را به زندگی یک انسان برگردانید. در ارتوز و پروتز، شما مستقیماً با بیمار روبه‌رو هستید، بدن او را ارزیابی می‌کنید و وسیله‌ای کمکی (ارتوز مثل بریس‌های اصلاحی ستون فقرات) یا جایگزین (پروتز مثل دست و پای مصنوعی) را دقیقاً مطابق با آناتومی و نیاز همان فرد طراحی کرده و می‌سازید. از نظر وضعیت اشباع بودن، خبر خوب این است که به دلیل پذیرش بسیار محدود دانشگاه‌ها (تنها چند دانشگاه علوم پزشکی تیپ یک مثل ایران، تهران، اصفهان و علوم بهزیستی این رشته را ارائه می‌دهند)، این رشته در ایران اشباع نشده است. با این حال، میزان رضایت دانشجویان کاملاً به تیپ شخصیتی آن‌ها بستگی دارد. اگر کسی با رویای روپوش سفید و نشستن پشت میزِ ویزیت وارد این رشته شود، در همان ترم‌های اول که با گچ‌گیری، سمباده‌کشی و بوی رزین در کارگاه مواجه می‌شود، اما برای کسی که از خلق کردن با دست‌هایش لذت می‌برد، دیدن اولین قدم‌های بیماری که سال‌ها راه نرفته، رضایتی بی‌بدیل به همراه دارد. از منظر تعادل کار و زندگی، برخلاف پزشکی یا پرستاری، اینجا خبری از شیفت‌های شبانه و اورژانس‌های طاقت‌فرسا نیست؛ شما ساعات کاری مشخصی در کلینیک دارید و مدیریت زمان کاملاً در دست خودتان است. با توجه به شیوع بیماری‌هایی مثل دیابت (که متأسفانه به دلیل عوارض عروقی و قلبی گاهی منجر به قطع عضو می‌شود) و همچنین آمار تصادفات، دورنمای شغلی این رشته بسیار روشن است و ارزش چهار سال زمان گذاشتن برای لیسانس را دارد. از نظر روانشناسی شغلی، بر اساس مدل هالند، این رشته برای تیپ‌های «واقع‌گرا» (Realistic)، «جستجوگر» (Investigative) و «اجتماعی» (Social) بی‌نظیر است. در تست MBTI نیز شخصیت‌هایی مثل ISTP (عمل‌گرا و ابزاردوست)، ISFJ (حمایتگر و دقیق) و ESTPها که عاشق دیدن نتایج ملموس و سریع کارشان هستند، در این رشته می‌درخشند و انرژی که صرف می‌کنند، نه یک فرسایش روانی، بلکه یک خستگی فیزیکی اما لذت‌بخش خواهد بود که حدود ۶۰ درصد از زمان مفید روزمره‌شان را درگیر می‌کند.

وقتی با مدرک لیسانس از دانشگاه فارغ‌التحصیل می‌شوید، با واقعیت بازار کار  در رشته دام پزشکی رو به رو میشوید. شما یک شماره نظام پزشکی (به عنوان کارشناس ارتوپدی فنی) دریافت می‌کنید که مجوز رسمی شما برای کار بالینی است. یک فارغ‌التحصیل تازه‌کار که در هلال احمر، بیمارستان‌ها یا کلینیک‌های خصوصی دیگران استخدام می‌شود، در سال‌های اول توانایی خرید ناگهانی خانه یا ماشین‌های گران‌قیمت را نخواهد داشت؛ درآمد در این مرحله، کفاف یک زندگی نرمال و مستقل، اجاره یک آپارتمان متوسط و هزینه‌های روزمره را می‌دهد. اما نقطه عطف این رشته، امکان کار مستقل و تأسیس «کلینیک ارتوپدی فنی» است. شما می‌توانید کلینیک و کارگاه تخصصی خودتان را داشته باشید، اما این مسیر چالش‌های جدی دارد. مهم‌ترین چالش، نیاز به سرمایه اولیه نسبتاً بالا برای اجاره فضای مناسب و خرید تجهیزات گران‌قیمتی مثل کوره‌های مخصوص، دستگاه‌های فرز و ابزارهای ارزیابی بیومکانیک است. چالش دوم، شبکه‌سازی است؛ بیماران خود به خود به شما مراجعه نمی‌کنند، بلکه شما باید با جراحان ارتوپد، متخصصان مغز و اعصاب، و متخصصان قلب و عروق ارتباط قوی بسازید تا بیمارانشان را به شما ارجاع دهند. رقابت در بازار کار این رشته، رقابت بر سر تعداد فارغ‌التحصیلان نیست، بلکه رقابت بر سر «کیفیت کار دست»، «مهارت ارتباط با بیمار» و «هنر بازاریابی پزشکی» است. کسی که بتواند بریس یا پروتزی بسازد که بیمار در آن احساس راحتی کند، خیلی زود نامش در میان پزشکان ارجاع‌دهنده می‌پیچد و به درآمدی می‌رسد که می‌تواند روی خرید ملک و رفاه بالا حساب باز کند.

برای اینکه بتوانید در بازار کار این رشته موفقیت کسب کنید، باید از سد دروسی بگذرید، دروس این رشته مجموعه ای از پزشکی و مهندسی است. شما باید آناتومی (به‌ویژه سیستم اسکلتی-عضلانی و اعصاب) را در حد یک دانشجوی پزشکی مسلط باشید. اگر ندانید مبدأ و مقصد یک عضله کجاست، وسیله‌ای که می‌سازید باعث زخم فشاری یا فلج عصبی بیمار می‌شود. از طرفی، دروسی مثل بیومکانیک، کینزیولوژی (حرکت‌شناسی) و شناخت مواد (انواع پلاستیک‌ها، فلزات و کامپوزیت‌ها) به شدت نیازمند پایه قوی در درس فیزیک (مبحث مکانیک و بردارها) در دوران دبیرستان هستند. اگر در دبیرستان از فیزیک و محاسبه نیروها فراری بوده‌اید، اینجا در تحلیل گیت (الگوی راه رفتن) بیمار به مشکل می‌خورید. کارهای عملی خیلی زود و معمولاً از ترم سه و چهار با واحد‌های کارگاهی شروع می‌شوند. در طول تحصیلتان حدود ۴۰ درصد زمان شما صرف کتاب‌ها و تئوری‌ها و ۶۰ درصد آن در کارگاه‌ها می‌گذرد. شما باید روپوش بپوشید، با گچ قالب‌گیری کنید، قالب‌ها را بتراشید، با رزین کار کنید و دست‌هایتان کثیف شود. این رشته برای افرادی که تحمل گرد و خاک کارگاه و صدای دستگاه‌ها را ندارند جالب نیست، اما برای کسانی که دوست دارند علم را به یک محصول فیزیکی تبدیل کنند، به شدت جذاب و درگیرکننده خواهد بود.

با توجه به افزایش سن جمعیت در کشورهای توسعه‌یافته و شیوع بیماری‌های مزمن، تقاضا برای متخصصان ارتوز و پروتز در سراسر دنیا، به‌ویژه در آمریکا، کانادا، آلمان و استرالیا بسیار بالاست. اما مهاجرت در رشته اعضای مصنوعی چالش‌های خاص خودش را دارد. اول از همه، مدارک شما باید معادل‌سازی شود.در کشورهایی مثل آمریکا (بورد ABC) یا انگلستان (HCPC)، شما باید آزمون‌های صلاحیت بالینی سخت‌گیرانه‌ای را بگذرانید و گاهی نیاز است دوره‌های تطبیقی چند ماهه تا یک ساله را طی کنید. چالش دوم، زبان است،شما باید با بیماری که به دلیل قطع عضو دچار تروما و افسردگی شده، همدردی کنید و مشکلاتش را بفهمید، پس به سطح بسیار بالایی از مهارت ارتباطی و زبان نیاز دارید. در صورت عبور از این موانع، وضعیت درآمدی بسیار جذاب است. یک متخصص CPO (Certified Prosthetist) Orthotist) در آمریکا به طور میانگین سالانه بین ۶۰,۰۰۰ تا ۹۰,۰۰۰ دلار درآمد دارد که رقمی عالی برای یک زندگی مرفه محسوب می‌شود. در اروپا این رقم معمولاً بین ۴۰,۰۰۰ تا ۶۰,۰۰۰ یورو است. چالش کاریابی پس از مهاجرت بیشتر به تطبیق‌پذیری شما با تکنولوژی‌های روز مثل اسکن سه‌بعدی و طراحی با نرم‌افزار (CAD/CAM) برمی‌گردد؛ تکنولوژی‌هایی که ممکن است در دانشگاه‌های ایران کمتر به صورت عملی با آنها برخورد داشته باشید. 

در فیلد اعضای مصنوعی، درآمد شما به شدت به جایگاهتان (کارمند یا کارفرما) بستگی دارد.در حال حاضر، اگر به عنوان یک کارشناس در کلینیک فرد دیگری کار کنید، حقوق شما شامل یک پایه ثابت (نزدیک به قانون کار یا کمی بیشتر) به علاوه درصدی از هزینه ساخت وسایلی است که خودتان تولید می‌کنید؛ این ترکیب می‌تواند درآمدی معقول و متوسط رو به بالا برای یک زندگی کارمندی بسازد. اما اگر صاحب کلینیک باشید و ارجاعات خوبی از پزشکان بگیرید، درآمد شما مرزهای کارمندی را رد کرده و به سودهای بسیار بالا (گاهی چند برابر حقوق یک پزشک عمومی) می‌رسد، زیرا هزینه ساخت پروتزهای پیشرفته (مثل دست‌های مایوالکتریک یا پاهای کربنی) بسیار بالاست و حاشیه سود منطقی و خوبی برای کلینیک دارد. نکته مهم این است که برای رسیدن به بالاترین درآمد در کار بالینی، همان مدرک کارشناسی (لیسانس) کافی است و مقاطع ارشد و دکتری بیشتر برای کسانی مناسب است که قصد ورود به هیئت علمی دانشگاه‌ها یا کارهای تحقیقاتی خالص را دارند و تأثیر بالایی روی درآمد بالینی نمی‌گذارند. در دوران دانشجویی از ترم‌های ششم به بعد که مهارت‌های کارگاهی شما شکل می‌گیرد، می‌توانید به عنوان «تکنسین قالب‌گیری و اصلاح» یا دستیار در کلینیک‌های خصوصی مشغول به کار شوید. درآمد این کار پاره‌وقت در دوران دانشجویی بیشتر در حد پوشش دادن هزینه‌های دانشجویی و رفت‌وآمد است، اما ارزش واقعی آن در پول نیست؛ بلکه در کسب تجربه‌ای است که شما را برای تبدیل شدن به یک متخصص مستقل و حرفه‌ای برای فردای فارغ‌التحصیلی آماده می‌کند.

وقتی پا به دنیای دانشجویی و سپس محیط کار بالینی در رشته ارتوز و پروتز می‌گذارید، چالش‌هایی پیش روی شما قرار می‌گیرد که نیازمند آمادگی روانی و جسمی است. در دوران دانشجویی رشته اعضای مصنوعی، بزرگ‌ترین چالش، ایجاد تعادل بین حجم سنگین دروس تئوری پزشکی (مانند آناتومی و فیزیولوژی) و ساعات طولانی کار فیزیکی در کارگاه است.شما باید هم‌زمان که ساختار اعصاب و عروق را حفظ می‌کنید، نحوه کار با کوره، رزین و گچ را نیز تمرین کنید. اما وقتی وارد فیلد کاری می‌شوید، چالش اصلی، میزان و عمق ارتباط با مردم است. در این شغل، ارتباط شما با بیمار یک ویزیت چند دقیقه‌ای نیست؛ شما گاهی هفته‌ها با یک بیمار در ارتباط هستید تا پروتز او تنظیم شود. از منظر پزشکی، به‌ویژه در حوزه قلب و عروق، ما بیمارانی با زخم پای دیابتی، اندام تحتانی خود را از دست می‌دهند. وقتی این بیماران به شما مراجعه می‌کنند، چالش شما این است که هم‌زمان یک مهندس دقیق، یک درمانگر دلسوز و یک روانشناس صبور باشید. از نظر جسمی، ایستادن‌های طولانی‌مدت، قالب‌گیری‌های سنگین و کار با ابزارهای تراش، فشار زیادی به ستون فقرات و مفاصل دست شما وارد می‌کند. در سطح جهانی، اگرچه نرخ خودکشی در این رشته مانند برخی تخصص‌های سنگین جراحی بالا نیست، اما پدیده‌ای به نام فرسودگی شغلی (Burnout) و خستگی شفقت (Compassion Fatigue) به شدت شایع است؛ زیرا شما هر روز با ناتوانی و درد انسان‌ها روبه‌رو هستید. برای غلبه بر این چالش‌ها، شما به یک تیپ شخصیتی بسیار تاب‌آور، دارای هوش هیجانی بالا و روحیه‌ای کمال‌گرا اما منعطف نیاز دارید. چالش بزرگ دیگر در مرحله کاریابی، جلب اعتماد پزشکان ارجاع‌دهنده (مثل جراحان عروق و ارتوپدها) است. پزشکان تنها زمانی بیمار خود را به شما می‌سپارند که از کیفیت کار بی‌نقص شما مطمئن باشند. راهکار این چالش، شبکه‌سازی قوی در دوران دانشجویی، شرکت در کنگره‌های پزشکی و ارائه نمونه کارهای باکیفیت در سال‌های اول کاری است.علاوه بر سرمایه مالی برای تأسیس کلینیک، هزینه کردن از انرژی روانی و زمان شماست تا بتوانید نام خود را در بازار کار تثبیت کنید.

اگر پس از فارغ‌التحصیلی در مقطع کارشناسی رشته اعضای مصنوعی، سودای ادامه تحصیل و ورود به دنیای آکادمیک را در سر بپرورانید، باید بدانید که امکان تحصیل در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری تخصصی (PhD) در ایران برای این رشته کاملاً فراهم است. برخلاف برخی رشته‌های مهندسی که ده‌ها گرایش خرد دارند، در اینجا شما وارد مقطع ارشد و دکتری همان رشته «ارتوز و پروتز» می‌شوید، اما مسیر آینده و تخصص شما را موضوع پایان‌نامه و پروژه‌های تحقیقاتی‌تان مشخص می‌کند. برای مثال، یک دانشجو ممکن است تمام تمرکز خود را روی بیومکانیک گیت (الگوی راه رفتن) در بیماران سکته قلبی و مغزی بگذارد و دیگری روی طراحی پروتزهای مایوالکتریک (الکترونیکی) اندام فوقانی تمرکز کند. واقعیت این است که تنها حدود 10 الی 20 درصد از فارغ‌التحصیلان کارشناسی تصمیم به ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر می‌گیرند، زیرا مدرک لیسانس برای ورود به بازار کار بالینی و درآمدزایی کاملاً کفایت می‌کند. آینده شغلی فارغ‌التحصیلان ارشد و دکتری بیشتر به سمت هیئت علمی شدن، کارهای پژوهشی، یا مدیریت بخش‌های تحقیق و توسعه (R&D) در شرکت‌های بزرگ تجهیزات پزشکی سوق پیدا می‌کند. شانس جذب به عنوان هیئت علمی در دانشگاه‌ها، به دلیل تعداد محدود دانشگاه‌های ارائه‌دهنده این رشته در کشور، به شدت رقابتی است. شما برای عبور از این چالش، به رزومه پژوهشی درخشان، مقالات معتبر بین‌المللی (ISI) و ابداعات ثبت‌شده نیاز دارید. اما اگر عاشق پژوهش هستید، این رشته یک اقیانوس آبی برای شماست. امکان ورود به عرصه پژوهش، به‌ویژه در حوزه‌های تلفیقی مثل استفاده از پرینترهای سه‌بعدی (3D Printing)، متریال‌های هوشمند، سنسورهای بیومتریک و طراحی بریس‌های اصلاحی بر اساس هوش مصنوعی، بی‌نهایت وسیع است.

در خصوص وضعیت اشتغال و آمارهای رسمی بازار کار،بر اساس داده‌های میدانی و وضعیت ورودی به خروجی دانشگاه‌ها، نرخ بیکاری فارغ‌التحصیلان رشته اعضای مصنوعی بسیار پایین و در حدود کمتر از 5 تا 10درصد است.این عدد کوچک بیکاری نیز معمولاً مربوط به کسانی است که مهارت کارگاهی کافی در دوران تحصیل کسب نکرده‌اند یا تمایلی به کار فیزیکی ندارند. شانس استخدام در مراکز دولتی مانند جمعیت هلال احمر، سازمان بهزیستی و کلینیک‌های وابسته به بنیاد جانبازان در حد متوسط است، زیرا این سازمان‌ها معمولاً نیروهای خود را حفظ می‌کنند و ظرفیت‌های استخدامی جدید آن‌ها محدود است. پروسه استخدام در این بخش‌های دولتی شامل شرکت در آزمون کتبی متمرکز دستگاه‌های اجرایی، کسب حدنصاب علمی، و سپس عبور از فیلترهای گزینش عقیدتی و مصاحبه‌های تخصصی است. در مقابل، شانس اشتغال در بخش خصوصی (کلینیک‌های شخصی، بیمارستان‌های خصوصی و شرکت‌های واردکننده یا تولیدکننده قطعات پروتز) به شدت بالاست. در بخش خصوصی، پروسه استخدام کاملاً متفاوت و عمل‌گرایانه است؛ کارفرما از شما آزمون کتبی نمی‌گیرد، بلکه شما را به کارگاه می‌برد و از شما می‌خواهد یک قالب گچی را اصلاح کنید یا یک بریس ستون فقرات بسازید. در اینجا فقط کیفیت کار دست شما، سرعت عمل و نحوه برخوردتان با بیمار است که تضمین‌کننده استخدام شماست. معمولاً پس از یک دوره آزمایشی 1 تا 3ماهه، در صورت رضایت کارفرما، قرارداد شما با پایه حقوق مشخص و درصدی از پورسانت ساخت وسایل بسته می‌شود. در واقع در این رشته، بازار کار به دنبال نیروی ماهر می‌گردد و اگر شما در کار خود مسلط باشید، دغدغه‌ای برای کاریابی نخواهید داشت.

برای ورود به رشته  اعصای مصنگعی رقابتی و جذاب، خوان اصلی شما موفقیت در کنکور سراسری علوم تجربی و کسب رتبه‌های قبولی است.دانشگاه‌های علوم پزشکی تیپ یک (مثل علوم پزشکی ایران، تهران، اصفهان ودانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی) ارائه می‌شود. بر اساس میانگین قبولی‌های 3 سال گذشته در سایت‌های معتبر انتخاب رشته، برای قبولی در دوره روزانه این دانشگاه‌ها، شما به رتبه‌های کشوری و منطقه‌ای نسبتاً خوبی نیاز دارید. در منطقه یک رتبه مورد نیاز معمولاً بین5000 تا 7000 متغیر است. برای داوطلبان منطقه دو این بازه کمی گسترده‌تر شده و معمولاً قبولی‌ها با رتبه‌هایی بین 2000 تا 10000اتفاق می‌افتد. در منطقه سه نیز، داوطلبان با رتبه‌های بین 1500 تا 6000شانس نشستن روی صندلی این رشته را دارند. نقش سهمیه‌ها در این رشته نیز بسیار پررنگ است؛ برای سهمیه پنج درصد ایثارگران، رتبه در زیرگروه معمولاً باید بین 1000_2500  باشد و برای دارندگان سهمیه بیست و پنج درصد، این بازه رتبه‌ای بین 500 تا 2000 در سهمیه خودشان است. دقت داشته باشید که این رشته به هیچ وجه در دانشگاه آزاد اسلامی یا دانشگاه‌های غیرانتفاعی و پیام نور ارائه نمی‌شود و پذیرش آن فقط و فقط از طریق کنکور سراسری و با رقابت شدید صورت می‌گیرد. همچنین، چیزی به نام پذیرش بدون کنکور یا بر اساس سوابق تحصیلی در این رشته در مقطع کارشناسی وجود ندارد. اگر رتبه شما اندکی از دوره‌های روزانه بالاتر بود، می‌توانید به قبولی در دوره‌های پردیس خودگردان (بین‌الملل) همین دانشگاه‌های دولتی فکر کنید که ترازهای آن‌ها اندکی پایین‌تر از دوره‌های روزانه است، اما از نظر کیفیت آموزشی هیچ تفاوتی با دوره روزانه ندارند.

ظرفیت پذیرش کل کشور در رشته اعضای مصنوعی بسیار محدود و خاص است و سالانه به‌طور میانگین تنها بین 200 تا 400نفر در کل ایران در این رشته پذیرفته می‌شوند. این ظرفیت پایین، همان دلیلی است که بازار کار را از اشباع شدن نجات داده است. در شهر تهران که قطب اصلی این رشته محسوب می‌شود، دانشگاه‌های علوم پزشکی ایران، تهران و علوم توانبخشی حضور دارند. هر یک از این دانشگاه‌ها معمولاً ظرفیتی بین 15 تا 40 نفر در دوره روزانه و تعداد بسیار محدودی در دوره پردیس دارند. همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، دانشگاه آزاد هیچ‌گونه پذیرشی در این رشته ندارد و تحصیل بدون کنکور نیز مطلقاً منتفی است. در خصوص شهریه، تحصیل در دوره‌های روزانه کاملاً رایگان است، اما در ازای آن شما تعهد خدمت به وزارت بهداشت خواهید داشت. اگر وارد دوره‌های شبانه یا پردیس خودگردان شوید، داستان متفاوت است؛ شهریه این دوره‌ها برای رشته‌های توانبخشی و کارگاهی مثل ارتوز و پروتز، بر اساس آخرین مصوبات، معمولاً بین 25 الی 35 ملیون تومان در هر ترم تخمین زده می‌شود که با توجه به هزینه‌های مواد مصرفی کارگاه‌ها رقم قابل‌توجهی است. از منظر مزایا و معایب، تحصیل در دانشگاه‌های شهر تهران یک مزیت بی‌بدیل دارد: شما در قلب ارجاعات پزشکی کشور هستید، با برترین جراحان قلب و عروق و ارتوپدها شبکه‌سازی می‌کنید و کیس‌های بالینی بسیار پیچیده‌تری را می‌بینید. اما عیب آن، هزینه‌های بسیار بالای زندگی دانشجویی در پایتخت و رقابت سنگین‌تر بین دانشجویان است. در مقابل، دانشگاه‌های شهرستان‌ها مانند اصفهان یا همدان، محیط آکادمیک متمرکزتر، آرامش بیشتر و هزینه‌های زندگی معقول‌تری دارند، اما ممکن است تنوع بیماران ارجاعی به کلینیک‌های دانشگاهی آن‌ها نسبت به تهران اندکی کمتر باشد.