بهداشت و بازرسی گوشت

تصور کنید وارد یک فروشگاه بزرگ شده‌اید و با خیال راحت یک بسته گوشت یا فرآورده‌های پروتئینی می‌خرید. چه کسی تضمین کرده که این محصول ناقل بیماری‌های خطرناک مشترک بین انسان و دام نیست؟ بله، متخصصان بهداشت و بازرسی گوشت! این رشته در واقع خط مقدم حفظ سلامت غذایی جامعه است.بگذارید خیالتان را راحت کنم؛ اگر دنبال پرستیژ اجتماعی بالا و روپوش سفید اتوکشیده هستید، این رشته اصلاً برای شما ساخته نشده است. در رشته بهداشت و بازرسی گوشت، شما یک ناظر و کارشناس کنترل کیفی هستید که در خط مقدم کثیف‌ترین و سخت‌ترین بخش صنایع غذایی کار می‌کنید. تصور اشتباهی که باید همین الان دور بریزید این است که فکر کنید کارتان شبیه دامپزشکان بالینی است. شما حیوانی را درمان نمی‌کنید؛ شما با لاشه دام، خون، بوی نامطبوع و محیط‌های صنعتی سر و کار دارید. این رشته هیچ تشابه اسمی گمراه‌کننده‌ای ندارد، اما گاهی با «بهداشت مواد غذایی» اشتباه گرفته می‌شود؛ تفاوت در این است که رشته شما تخصصی‌ترین شاخه فقط برای فرآورده‌های گوشتی و کشتارگاهی است.آیا این رشته در ایران اشباع شده است؟ خیر، اشباع نشده، اما دلیلش این نیست که تقاضا سر به فلک می‌کشد؛ بلکه دلیلش این است که محیط کار به قدری سخت است که خیلی‌ها وسط راه جا می‌زنند. رضایت دانشجویان در دوران تحصیل معمولاً متوسط رو به پایین است، چون با ورود به کشتارگاه‌ها در ترم‌های اول، تازه با چهره واقعی کار روبرو می‌شوند. تعادل کار و زندگی در این رشته تقریباً یک شوخی است. بسیاری از کشتارگاه‌ها از ساعت 2 یا 3 نیمه‌شب شروع به کار می‌کنند و شما باید سحرگاه در محیط پر از استرس حاضر باشید. این یعنی ریتم خواب و زندگی اجتماعی شما کاملاً به هم می‌ریزد.

ارزش تحصیل در این رشته بستگی به هدف شما دارد. اگر فقط یک مدرک کارشناسی و یک حقوق بخورونمیر در سال‌های اول می‌خواهید، بله ارزش دارد. این شغل حدود 70 درصد از انرژی فیزیکی و روانی روزانه شما را می‌بلعد. از نظر شخصیت‌شناسی MBTI، فقط تیپ‌های به شدت منطقی، سرسخت و وظیفه‌شناس مثل ISTJ و ESTJ می‌توانند در این محیط دوام بیاورند. در مدل هالند نیز باید کاملاً در دسته واقع‌گرا (Realistic) و تا حدودی جستجوگر (Investigative) باشید؛ یعنی کسی که از کار یدی، پوشیدن چکمه پلاستیکی و ایستادن در محیط سرد ابایی ندارد.

بازار کار این رشته پر از چالش‌های پنهان است. وقتی فارغ‌التحصیل می‌شوید، فرش قرمزی برای شما پهن نشده است. محل کار شما کشتارگاه‌های دام و طیور، کارخانه‌های سوسیس و کالباس و سردخانه‌هاست؛ محیط‌هایی که معمولاً در حاشیه شهرها قرار دارند. واقعیت بازار کار این است که کارفرما (صاحب کشتارگاه یا کارخانه) به شما به چشم یک «هزینه اجباری» یا «مانع تولید» نگاه می‌کند، نه یک نیروی ارزش‌آفرین.

از نظر درآمد، در سال‌های اول باید به همان حداقل حقوق وزارت کار (حدود 15,000,000تا 18,000,000 تومان در ماه در سال 1405) به علاوه حق شیفت بسنده کنید. بیایید بدون عددسازی صحبت کنیم: با این حقوق، شما شاید بتوانید هزینه‌های یک زندگی مجردی بسیار ساده را پوشش دهید، اما خرید خانه و ماشین صرفاً با این حقوق اولیه، یک رویای دست‌نیافتنی است. برای رسیدن به درآمدهای بالاتر باید سال‌ها سابقه جمع کنید و مدیر کنترل کیفیت (QC) شوید.

آیا امکان کار مستقل وجود دارد؟ تقریبا نزدیک به غیرممکن است چون برای تاسیس شرکت یا آزمایشگاه کنترل کیفی مستقل، نیازمند سرمایه‌های ده‌ها میلیاردی و عبور از هفت‌خوان رستم برای گرفتن مجوزهای سازمان دامپزشکی هستید که برای یک جوان تازه فارغ‌التحصیل عملاً غیرممکن است. رقابت در بازار کار برای استخدام در بخش خصوصی زیاد نیست چون کار سخت است، اما پیدا کردن کارفرمایی که حقوق را به موقع بدهد، رقابتی و سخت است.

اگر از دیدن خون، لاشه حیوانات یا بوی نامطبوع فراری هستید، همین الان دور این رشته را خط بکشید! دروسی که با آن سر و کار دارید شامل آناتومی و کالبدشناسی دام، بافت‌شناسی، میکروبیولوژی عمومی و تخصصی، پاتولوژی (آسیب‌شناسی)، اصول معاینه لاشه، بیماری‌های مشترک انسان و دام (زئونوزها) و زبان تخصصی است. برای اینکه از پس این رشته بربیایید، باید پایه درس زیست‌شناسی (مخصوصاً بخش جانوری و سلولی) و شیمی شما بسیار قوی باشد.

کارهای عملی از همان ترم‌های دوم و سوم آغاز می‌شود. شما به معنای واقعی کلمه وارد میدان می‌شوید. چکمه می‌پوشید و وارد کشتارگاه می‌شوید تا کبد چرب، ریه عفونی یا انگل‌های داخل گوشت را از نزدیک ببینید. به طور واقع‌بینانه، حدود ۴۰ درصد وقت شما صرف تئوری‌ها و ۶۰ درصد آن در آزمایشگاه‌ها و بازدیدهای میدانی می‌گذرد. سختی کار زمانی خود را نشان می‌دهد که باید ساعت‌ها سرپا بایستید و در محیطی سرد یا مرطوب کار کنید.

امنیت غذایی یک دغدغه جهانی است. از این رو، امکان مهاجرت با این رشته در شرایط فعلی ایران به کشورهای توسعه‌یافته‌ای مثل استرالیا، کانادا، نیوزیلند و آلمان تقریبا بالاست. این کشورها دامپروری صنعتی قدرتمندی دارند و تشنه نیروی کار متخصص هستند.

اما چالش‌های مهاجرت چیست؟ اول از همه، معادل‌سازی مدرک. شما باید استانداردهای بهداشتی کشور مقصد را یاد بگیرید. چالش دوم، زبان تخصصی و چالش سوم، تفاوت در روش‌های کشتار (مثلاً کشتار غیر حلال در کشورهای غربی که پروتکل‌های متفاوتی دارد) است.

درآمد یک بازرس گوشت پس از مهاجرت و جا افتادن در سیستم، سالانه رقمی بین 50,000 تا 75,000 دلار است که درآمدی متوسط محسوب می‌شود و برای یک زندگی کارمندی نرمال در آن کشورها کافی است، اما شما را ثروتمند نخواهد کرد.. چالش اصلی کاریابی در خارج، گذراندن آزمون‌های لایسنس (Licensing Exams) ایالتی یا کشوری است که نیازمند مطالعه دقیق قوانین محلی و خرج کردن مبالغ بالا برای شرکت در این آزمون هاست.

ارقام درآمدی کاملاً به محل کار شما بستگی دارد. اگر بخواهیم اعداد را دقیق‌ بررسی کنیم. اگر به عنوان یک ناظر بهداشتی ساده در یک کشتارگاه خصوصی استخدام شوید، درآمده شما در سال 1405 چیزی حدود 15,000,000 تا 20,000,000 تومان خواهد بود. اگر بتوانید به عنوان مسئول فنی بهداشتی (با مهر تایید سازمان دامپزشکی) در یک کارخانه بزرگ فرآورده‌های گوشتی کار کنید، این رقم می‌تواند به 25,000,000 تا 35,000,000 تومان برسد.

آیا در طول تحصیل امکان درآمدزایی هست؟ به صورت رسمی خیر. شاید بتوانید از ترم 6 به بعد به عنوان کارگر ساده یا تکنسین شیفت شب در سردخانه‌ها با حقوق‌های بسیار پایین (نصف وزارت کار) مشغول شوید تا صرفاً رزومه جمع کنید و پول توجیبی درآورید. انتظار درآمدزایی راحت در دوران دانشجویی را نداشته باشید.

بزرگترین چالش این رشته، فشار روانی ناشی از «تضاد منافع» با کارفرماست. شما قسم خورده‌اید گوشت فاسد را از چرخه خارج کنید، اما کارفرما برای هر کیلو گوشت پول داده است. درگیری لفظی و حتی فشارهای پنهان برای تایید کردن بارهای مشکل‌دار، بخش جدایی‌ناپذیر این شغل است. شما با مردم عادی ارتباطی ندارید، بلکه با کارگران کشتارگاه، رانندگان و مدیرانی سروکار دارید که ادبیات و فرهنگ خاص خود را دارند.

از نظر جسمی، ایستادن‌های طولانی روی پاهای خیس در محیط‌های سرد (سردخانه‌ها با دمای زیر صفر) باعث دردهای مفصلی و آرتروز در سنین میانسالی می‌شود. خطر ابتلا به بیماری‌های خطرناکی مثل تب کریمه کنگو (CCHF) یا بروسلوز همیشه در کمین شماست. نرخ خودکشی در این شغل به طور خاص گزارش نشده، اما نرخ فرسودگی شغلی (Burnout) به شدت بالاست. برای تحمل این شرایط، باید شخصیتی بسیار قاطع، پوست‌کلفت، تسلیم‌ناپذیر و از نظر احساسی خنثی داشته باشید.

مکان گرفتن ارشد و دکتری در ایران در گرایش‌هایی مثل بهداشت مواد غذایی، باکتری‌شناسی یا انگل‌شناسی وجود دارد، اما سوال اینجاست: آیا می‌ارزد؟ واقعیت این است که ادامه تحصیل در این رشته لزوماً حقوق شما را در بازار کار آزاد افزایش نمی‌دهد. کارخانه‌ها ترجیح می‌دهند یک لیسانسه با حقوق کمتر استخدام کنند تا یک دکتر با ادعاهای بیشتر!

حدود 10 تا 15 درصد دانشجویان به ادامه تحصیل فکر می‌کنند. شانس هیئت‌علمی شدن در دانشگاه‌ها؟ تقریباً نزدیک به صفر! دانشگاه‌های بسیار کمی این رشته را دارند و صندلی‌های اساتید سال‌هاست که پر شده است. فعالیت پژوهشی بیشتر محدود به نوشتن مقالاتی است که دردی از صنعت دوا نمی‌کند و صرفاً برای رزومه دانشگاهی خوب است.

نرخ بیکاری فارغ‌التحصیلانی که حاضرند در هر شرایطی کار کنند، کمتر از 20 درصد است؛ اما اگر دنبال کار نسبتا خوب و پشت‌میزنشینی هستید، به احتمال قوی بیکار خواهید ماند! شانس استخدام در بخش خصوصی (کارخانجات) بالاست چون همیشه ریزش نیرو دارند و کسی زیاد در آن محیط‌ها دوام نمی‌آورد.

اما استخدام در بخش دولتی (سازمان دامپزشکی) یک تراژدی است. ظرفیت‌ها به شدت محدود است (شاید سالی 1 یا 2 نفر در یک استان). باید در آزمون‌های استخدامی دستگاه‌های اجرایی شرکت کنید و پس از قبولی کتبی، ماه‌ها درگیر مصاحبه‌های تخصصی و گزینش‌های سختگیرانه عقیدتی باشید. پروسه‌ای که ممکن است 1 تا 2 سال از عمر شما را بگیرد.

متقاضی این رشته زیاد نیست، بنابراین رتبه‌های قبولی فضایی و دست‌نیافتنی نیستند. بر اساس داده‌های موثق ۳ سال گذشته:

• برای دانشگاه‌های دولتی روزانه (تیپ ۱): در منطقه یک، رتبه‌های بین 15,000 تا 25,000؛ در منطقه دو، رتبه‌های 20,000 تا 35,000؛ و در منطقه سه تا رتبه 40,000 شانس قبولی دارند.
• برای دانشگاه‌های تیپ ۲ و ۳ و شبانه: قبولی حتی تا رتبه‌های 55,000 کشوری هم اتفاق افتاده است.
• افراد دارای سهمیه 25 درصد: با ترازهای بسیار معمولی و رتبه‌های بالای 80,000 کشوری هم می‌توانند در بهترین دانشگاه‌های دولتی پذیرفته شوند.

ورود به این رشته کار سختی نیست، مهم دوام آوردن در آن است.

ظرفیت پذیرش در دانشگاه‌های دولتی در کل کشور محدود است. دانشگاه‌های تهران (مثل دانشگاه تهران) ظرفیت‌های بسیار اندکی (حدود 20 تا 30 نفر در سال) دارند و رقابت اصلی روی همین صندلی‌هاست. بقیه ظرفیت‌ها در دانشگاه‌های استان‌هایی مثل خوزستان، لرستان یا مازندران پخش شده است.

دانشگاه آزاد بخش عمده‌ای از بار آموزش این رشته را به دوش می‌کشد. در بسیاری از واحدهای دانشگاه آزاد، پذیرش بدون کنکور (بر اساس سوابق تحصیلی) صورت می‌گیرد. شهریه دانشگاه آزاد در سال 1405 برای این رشته حدود 10,000,000 تا 14,000,000 تومان در هر ترم است.

مزیت دانشگاه دولتی، رایگان بودن و داشتن امکانات کارگاهی کمی بهتر است؛ اما دانشگاه آزاد برای کسانی که می‌خواهند بدون استرس کنکور وارد شوند و در شهر خودشان بمانند، گزینه منطقی‌تری است، هرچند که هزینه‌های رفت‌وآمد به کشتارگاه‌ها برای واحدهای عملی در هر دو دانشگاه بر عهده خود دانشجوست.